Драматургиядағы ең маңызды заңдылықтардың бірі – оқиға кейіпкерді өзгертуі керек. Егер оқиға болғанымен, кейіпкердің мақсаты, әрекеті немесе дүниетанымы өзгермесе, онда сахнада шынайы драмалық қозғалыс болмайды.
Кейіпкердің мақсаты көбіне бастапқы оқиғадан туады. Мысалы, әкесі өлтірілген адам үшін алғашқы мақсат – кек алу. Бұл оның бүкіл әрекетін анықтайды. Бірақ пьеса барысында жаңа оқиғалар орын алады: сатқындық ашылады, шындық белгілі болады, сүйікті адамы қаза табады немесе өзінің қателігін түсінеді. Осындай оқиғалар кейіпкердің бастапқы мақсатын қайта қарауға мәжбүр етеді.
«Мақсат өзгерді» деген сөз – кейіпкердің жай ғана басқа шешім қабылдауы емес. Бұл – оның өмірге деген көзқарасының, құндылықтарының және әрекет логикасының өзгеруі. Драматургияда дәл осы өзгеріс кейіпкердің ішкі эволюциясын көрсетеді.
Мұндай тәсілдің ең жарқын мысалдарының бірі – Шекспирдің «Гамлеті». Бастапқыда Гамлеттің мақсаты – әкесінің кегін қайтару. Алайда пьеса барысында ол Клавдийдің кінәсіне толық көз жеткізу үшін «Тышқан қақпаны» спектаклін ұйымдастырады. Кейін Полонийдің кездейсоқ өлімі, Офелияның есінен айырылуы мен қазасы, Лаэрттің оралуы сияқты оқиғалар оның әрекет тәсілін бірнеше рет өзгертеді. Соңында Гамлет жай ғана кек алушы емес, тағдырмен бетпе-бет келген адамға айналады.
Антон Чеховтың пьесаларында да мақсат өзгерісі сыртқы әрекеттен емес, адамның ішкі күйінен туындайды. «Үш әпкеде» Мәскеуге көшу арманы бірте-бірте орындалмайтын қиялға айналып, кейіпкерлердің өмірлік мақсаты өзгереді. Ал «Шие бағында» Раневская үшін басты мәселе бақты сақтау болса, уақыт өте келе ол жоғалтумен өмір сүруге мәжбүр болады.
Қазақстан драматургиясында бұл қағида Дулат Исабековтің «Әпке» пьесасында анық байқалады. Бастапқыда Қамажайдың мақсаты – бауырларын жеткізу. Бірақ уақыт өте келе ол өзінің жеке бақыты мен отбасы арасындағы таңдау алдында қалады. Жаңа оқиғалар оның өмірлік ұстанымын қайта қалыптастырады.
Актер үшін маңызды сұрақ – «мақсат өзгерді ме?» емес, «оны қандай оқиға өзгертті?» деген сұрақ. Себебі әрбір жаңа мақсаттың артында міндетті түрде кейіпкердің өмірін төңкерген нақты оқиға тұруы тиіс.
Драматургияда оқиға – жай ақпарат емес. Ол кейіпкердің ішкі әлеміне соққы беретін күш. Сол соққыдан кейін ғана жаңа мақсат туады. Егер оқиға кейіпкерді өзгертпесе, онда драмалық әрекет тоқтайды. Сондықтан жақсы пьеса немесе спектакль әрдайым кейіпкер мақсатының үздіксіз өзгеруі арқылы көрерменді соңына дейін жетелейді.
