Театрдағы ең қиын әрі ең маңызды процестердің бірі — пьеса мен рөлді талдау. Бұл тек мәтінді түсіну немесе оқиғаны білу емес. Бұл — адам табиғатын, әрекеттің ішкі логикасын, кейіпкердің жан дүниесін және драмалық конфликтінің терең қабаттарын зерттеу.
Көп жағдайда жас актерлер мен режиссерлер рөлді сыртқы форма арқылы қабылдауға тырысады. Олар кейіпкердің мінезін, дауысын, қимылын табуға ұмтылады. Бірақ шынайы театр сыртқы бейнеден емес, ішкі табиғаттан басталады. Сондықтан пьесаны талдау — ең алдымен адамды тану әрекеті.
Кеңестік театр педагогикасының ірі өкілдерінің бірі Мария Кнебель туралы көптеген замандастары ерекше ілтипатпен жазған. Театр қайраткерлері оның бойындағы сарқылмас қуат пен шығармашылық жастыққа үнемі таңданатындарын айтқан. Өйткені Кнебель үшін театр — тоқтаусыз ізденіс кеңістігі болатын.
Ол актердің рөлмен жұмыс істеу процесін тек кәсіби міндет емес, рухани зерттеу деп қарастырды. Кнебель мектебінде рөлді талдау мәтінді механикалық бөлшектеумен шектелмейді. Кейіпкердің өмірі, үнсіздігі, ішкі әрекеті, тіпті айтылмаған ойының өзі зерттелуі керек.
Театр режиссері және суреткер Николай Акимов өз еңбектерінде театрдың тек сахналық форма емес, ойлау мәдениеті екенін жазады. Оның пікірінше, режиссер пьесаны түсіндіруші ғана емес, жаңа мағына тудырушы тұлға болуы керек.
Ал Всеволод Мейерхольд театрдағы шарттылық пен актер пластикасына ерекше мән берді. Оның шығармашылық мұрасында актердің денесі, ритмі, қозғалысы — драмалық ойдың негізгі құралы ретінде қарастырылады. Мейерхольд үшін сахнадағы әрекет ешқашан кездейсоқ болмауы керек. Әр қозғалыстың философиясы бар.
Пьесаны талдау барысында режиссер мен актер бірнеше маңызды сұраққа жауап іздейді:
Кейіпкер нені қалайды?
Оның ішкі қақтығысы қандай?
Ол неге дәл осылай әрекет етеді?
Пьесаның негізгі идеясы қай жерде ашылады?
Автор нені жасырын қалдырды?
Нағыз анализ осы сұрақтардан басталады.
Бүгінгі театр кеңістігінде кейде форма мазмұннан озып кетеді. Визуал, эффект, сыртқы шешім көбейгенімен, кейіпкер табиғатын терең зерттеу сирек кездеседі. Ал ұлы театр әрқашан адам жанының күрделі құрылымын зерттеуден туған.
Сондықтан пьеса мен рөлді талдау — техникалық процесс емес. Бұл — актер мен режиссердің адам болмысын тануға жасаған рухани сапары.
