90 жылдан кейін бұл мәтінді неге қайта оқу керек?
Ілияс Жансүгіровтің «Театр туралы» мақаласын бүгін оқығанда қызық нәрсе байқалады.
1930-жылдардың басында көтерілген мәселелердің біразы бүгінгі театрға да таныс:
репертуардың сапасы;
актердің бір типке байланып қалуы;
кадр мәселесі;
костюм мен сахналық жабдық;
театрдың ұзақ мерзімді көркемдік стратегиясы.
Әрине, тарихи кезеңдерді тікелей салыстыруға болмайды. Жансүгіров өз дәуірінің идеологиялық талаптары аясында жазды. Бірақ оның нақты бақылаулары театрдың кәсіби табиғатына қатысты.
Сондықтан «Театр туралы» мақаланы өткеннің құжаты ғана емес, қазақ театр сынының ерте қалыптасқан үлгілерінің бірі ретінде қарауға болады.
Жансүгіровтің басты талабы қарапайым еді: театр бар болу үшін ғана емес, өсу үшін жұмыс істеуі керек.
Ал театрдың өсуі — жаңа ғимараттан немесе көп қойылымнан бұрын, өз кемшілігін көре алудан басталады.
Театр — ермек емес, еңбек
«Театр туралы» мақаласының алғашқы сөйлемдерінің өзі Жансүгіровтің театрға деген көзқарасын айқын көрсетеді:
«Театр көрінгеннің ермегі емес, еңбек. Еңбектің көркемі», — дейді ол.
Жансүгіров театрды көңіл көтеретін ғана орын емес, мәдени ошақ, өнер мен қоғамның маңызды институты ретінде қарастырады. Оның пікірінше, театрдың міндеті — сахнаға спектакль шығарып қоюмен шектелмей, қоғамның мәдени санасына ықпал ету.
Бұл жерде ақын театрдың кәсіби ұйымдасуына ерекше мән береді. Ол театрдың белгілі бір даму жоспары болуы керек деп есептейді. Яғни репертуар да, актерлермен жұмыс та, театрдың материалдық базасы да кездейсоқ емес, жүйелі түрде құрылуы қажет.
«Театрдың ең үлкен кемшілігі — өз орнын тауып отырған жоқ»
Жансүгіров қазақ театрының басты мәселесін дәл осыдан көреді. Театрдың қоғамдағы нақты міндеті анықталмайынша, оның жұмысы да жүйеленбейді деп санайды.
Ол театрдың ұзақ мерзімді жоспары болуы қажеттігін айтады. Сол кезеңдегі мемлекет үшін бесжылдық жоспар қаншалық маңызды болса, мәдениет пен театрдың да өз даму жоспары болуы керек деген ой ұсынады.
Бұл — 1929 жылғы мақала үшін өте маңызды пікір. Өйткені Жансүгіров театрды тек шығармашылық ұжым ретінде емес, өзінің стратегиясы, репертуар саясаты және көркемдік мақсаты бар кәсіби мекеме ретінде қарастырған.
Репертуарға келгенде Жансүгіровтің сыны қатты
Мақаланың ең өткір бөлігінің бірі — театр репертуарына арналған.
Жансүгіров қазақ театр әдебиетінің әлі де әлсіз екенін ашық айтады. Оның пікірінше, шығармалардың бір бөлігінде сападан гөрі сан басым. Кейбір пьесалардың көркемдік деңгейі төмен, ал кейбірі заман талабына жауап бере алмайды.
Ол ескі пьесаларды жаңартып, жаңа өмірмен байланысты шығармалар жасау қажеттігін алға тартады.
Жансүгіровтің бұл пікірі бүгінгі театр үшін де қызық. Өйткені театрдың репертуары туралы мәселе — қай кезеңде де өзекті: көрерменге не көрсету керек, қандай пьесаны таңдау қажет, классика мен қазіргі драматургияның арақатынасы қандай болуы тиіс?
Актерлер туралы да ашық айтты
Жансүгіров өз мақаласында сол кездегі белгілі актерлерді де атайды. Қалыбек Қуанышбаев, Серке Қожамқұлов, Елубай Өмірзақов туралы пікір білдіреді.
Олардың актерлік қабілетін жоғары бағалай отырып, белгілі бір типтік образдармен шектеліп қалмауы керектігін аңғартады.
Яғни Жансүгіров үшін актер — тек бір қалыптағы кейіпкерлерді жақсы орындайтын орындаушы емес. Ол актердің диапазоны кең, әртүрлі мінездегі образдарды сомдай алатын кәсіби маман болғанын қалайды.
«Театрға жан беретін — әйел әртіс»
Мақаладағы ең маңызды мәселелердің бірі — әйел актрисалардың аздығы.
Жансүгіров:
«Театрға жан беретін — әйел әртіс»
деп, әйел актерлердің театр үшін маңызын ерекше атап көрсетеді. Оның пікірінше, әйел актерлерсіз театрдың көркемдік мүмкіндігі шектеледі.
Бұл пікір сол кезеңдегі қазақ қоғамының әлеуметтік жағдайымен де байланысты еді. Театр сахнасына әйелдердің шығуының өзі үлкен мәдени өзгеріс болатын.
Сондықтан Жансүгіров әйел актрисаларды даярлау мен театрға тартуды жай кадр мәселесі емес, қазақ театрының дамуы үшін қажетті шарт деп қарайды.
Сахна киіміне дейін сынады
Жансүгіров театрдың материалдық жағдайына да тоқталады.
Ол театрдың декорациясы мен костюмдерінің нашарлығын сынап, бір киімнің бірнеше кейіпкерге қайта-қайта қолданылатынын мысал етеді.
Оның мысалында бір шапанды шал да, кемпір де, қыз да киеді; әртүрлі өңірге тән бас киімдер мен аяқ киімдер де кейіпкердің әлеуметтік немесе этнографиялық ерекшелігіне қарамастан пайдаланыла береді.
Бұл жерде Жансүгіровтің театрға тек әдебиет тұрғысынан емес, сахналық өнердің тұтас жүйесі ретінде қарағанын көруге болады.
Жансүгіровтің 1929 жылғы сұрағы бүгін де маңызды
«Театр туралы» мақаланың құндылығы — Жансүгіровтің қазақ театрын мақтай салмай, оның нақты кемшіліктерін ашық көрсетуінде.
Ол төрт негізгі мәселені алға шығарады:
1. Театрдың нақты даму жоспары болуы керек.
2. Репертуардың көркемдік сапасы жоғары болуы қажет.
3. Актерлердің кәсіби мүмкіндігі кеңеюі тиіс.
4. Театрдың материалдық-техникалық базасы мен сахналық мәдениеті дамуы керек.
Ең қызығы — бұл сұрақтардың кейбірі арада бір ғасырға жуық уақыт өтсе де театр төңірегіндегі пікірталастардан жоғалған жоқ.
Жансүгіровтің театр туралы мақаласын бүгін қайта оқудың мәні де осында. Ол 1929 жылы қазақ театрының бүгінгі күнін емес, болашағын ойлап жазды.
Ал оның «Театр көрінгеннің ермегі емес, еңбек. Еңбектің көркемі» деген сөзі — қазақ театрының кәсіби табиғатын бір-ақ сөйлеммен айқындайтын тұжырым.
