Неге Шекспирді бүгінге дейін аудара береміз? «Гамлеттің» бір сөзі мың дауға себеп
Уильям Шекспирдің шығармалары әлемдегі ең көп аударылған әдеби мұралардың бірі. Әсіресе «Гамлет» трагедиясы төрт ғасыр бойы әр буынның, әр халықтың және әр аудармашының жаңаша оқуына себеп болып келеді. Себебі Шекспирдің мәтіні тек оқиғаны емес, сөздің астарын, ырғақ пен мәдени кодты қатар алып жүреді.
Бір сөздің бірнеше мағынасы
Мысалы, ағылшын тіліндегі “Holla!” сөзі XVI–XVII ғасырларда қазіргі ағылшын тіліндегі мағынасынан өзгеше қолданылды. Ол көбіне:
«Тоқта!»
«Әй!»
«Кім бар?»
«Назар аудар!»
деген мәнде айтылған. Сондықтан оны қазіргі сленгтегі «holla» сөзімен шатастыру дұрыс емес.
Сол сияқты “vassal” сөзі де жай ғана «қызметші» дегенді білдірмейді. Орта ғасырлық Еуропада вассал — белгілі бір жер иесіне немесе патшаға адалдық антын берген ақсүйек. Сондықтан қазақша аударғанда:
бағынышты бек,
адал нөкер,
бодан әмір,
тәуелді ақсүйек
сияқты нұсқалар контекстке қарай дәлірек келеді.
Неге әр аудармашы басқаша жазады?
Өйткені аударманың мақсаты әртүрлі.
Бір аудармашы тарихи дәлдікке мән береді. Екіншісі сахнада айтуға ыңғайлы тіл іздейді. Үшіншісі көркемдік әсерді күшейтуді көздейді.
Мысалы, ағылшын тіліндегі бір сөйлем қазақ тілінде кейде екі-ақ сөзбен, кейде тұтас бір сөйлеммен берілуі мүмкін. Себебі қазақ әдеби тілі бейнелі тіркестерге бай, ал Шекспирдің мәтіні дәл осы қасиетті талап етеді.
Қазақ тіліне аударудың қиындығы
Шекспирді қазақша сөйлету кезінде бірнеше мәселе туындайды:
тарихи атақ-дәрежелердің дәл баламасын табу;
поэзиялық ырғақты жоғалтпау;
кейіпкердің әлеуметтік мәртебесін сөз арқылы көрсету;
сахнада айтуға ыңғайлы диалог құру.
Мысалы, soldier сөзін бір жерде «сарбаз», екінші жерде «жауынгер», ал кейде «әскер» деп аудару орынды болуы мүмкін. Мұны кейіпкердің орны, дәуірі және сахналық жағдай анықтайды.
Театр үшін аударма – жаңа шығарма
Әлемдік театр тәжірибесінде режиссерлер классикалық пьесаларды жаңа аудармамен қоюды жиі таңдайды. Себебі тіл өзгереді, көрермен өзгереді, ал мәтіннің әсері де уақытқа бейімделуі қажет.
Сондықтан бүгінгі күні «Гамлеттің» жаңа қазақша аудармасының дүниеге келуі бұрынғы нұсқаларды жоққа шығару емес. Бұл – классиканы жаңа буынға жақындатудың заңды жолы.
Шекспирдің ұлылығы – оның әр дәуірде қайта оқылуында. Ал жақсы аударманың басты өлшемі – түпнұсқаның рухын сақтай отырып, қазіргі оқырман мен көрерменнің жүрегіне жол табуы.
