Театрлық жазбалар
Театр сөзден басталмайды.
Ол – үнсіздіктен басталады.
Актер сахнаға шығып, алғашқы сөзін айтқанға дейін көрерменнің ішінде әлдене қозғалып үлгереді. Шымылдық ашылған сәтте-ақ залдың ауасы өзгереді. Бұл өзгерісті ешкім көрмейді. Бірақ бәрі сезінеді.
Жапон мәдениетінде осы құбылысты білдіретін бір ұғым бар.
«Ма».
Оны бір ғана сөзбен аудару мүмкін емес.
«Ма» – екі дыбыстың арасындағы тыныс.
Екі адамның арасындағы арақашықтық.
Екі оқиғаның арасындағы бос кеңістік.
Бірақ ол – бос емес.
Ол мағынаға толы кеңістік.
Батыс мәдениеті көбіне әрекетті бағалайды. Ал жапон эстетикасы әрекеттің өзін емес, оның алдындағы тыныштықты бағалайды.
Театр дәл осы заңдылықпен өмір сүреді.
Көпшілік актердің сөзін есте сақтайды.
Ал шын мәнінде көрерменді өзгертетін – сол сөздің алдындағы үнсіздік.
Ұлы актерлердің барлығы кідірісті ойнай алады.
Бірақ ешқайсысы кідірісті қолдан жасамайды.
Өйткені кідіріс – техника емес.
Ол – ойдың демі.
Бүгінгі театрдың бір кемшілігі – сахнаның үнсіздіктен қорқуы.
Біз көрермен жалығып кетеді деп ойлаймыз.
Сондықтан сахнаны сөзбен толтырамыз.
Қозғалыспен толтырамыз.
Музыкамен толтырамыз.
Ал кейде театрға ештеңе қоспау керек.
Өйткені бос кеңістік те сөйлейді.
Мұхтар Әуезовтің драмаларын оқығанда кейіпкерлердің айтқан сөзінен бұрын, айтылмай қалған сөздері ойландырады.
Шекспирдің трагедияларында да солай.
Бекеттің «Годоны күтуінде» де дәл сол заңдылық бар.
Кейіпкерлер күтіп отырады.
Ал көрермен сол күту арқылы өз өмірін көре бастайды.
Бұл – «Ма».
Режиссер үшін «Ма» – композиция.
Актер үшін – тыныс.
Көрермен үшін – ойлануға берілген уақыт.
Кейбір спектакльдер аяқталған соң зал ұзақ уақыт қол соқпай отырады.
Бұл – театрдағы ең үлкен марапаттардың бірі.
Өйткені көрерменнің үнсіз қалуы – оның ойлануға мәжбүр болғанының белгісі.
Шынайы өнер жауапты бірден бермейді.
Ол сұрақ қалдырады.
Сол сұрақ үнсіздікте өседі.
Театрдағы ең әсерлі сөз кейде айтылмай қалады.
Ең ауыр айқай – естілмеген айқай.
Ең шынайы қоштасу – үнсіз қоштасу.
Сахнадағы әрбір кідіріс – драматургияның тынысы.
Ал сол тыныс жоғалған күні театр тек мәтін оқитын орынға айналады.
Театрдың құдіреті сөздің көптігінде емес.
Сөздің қашан тоқтайтынын білуінде.
Өйткені кейде адамның жүрегіне жететін соңғы реплика – айтылған сөз емес.
Айтылмай қалған үнсіздік.
