1899 жылдың сәуірі. Мәскеудің бір бұрышындағы қарапайым пәтер есігіне кенет қоңырау үні тиді.
Есікті ашқан Мария Павловна табалдырықта тұрған адамға бір сәт сенбей қалды: жеңіл пальто киген, бойы шағын қария. Бұл — портреттердегі айбарлы бейнесінен мүлде бөлек Лев Толстой еді.
— Лев Николаевич… шынымен сіз бе? — деді ол абдырап.
— Ал сіз Мария Павловнасыз ба? — деді қария жұмсақ үнмен.
Қонақ ішке өтті. Табалдырықтан-ақ Мария сыбырлай айқай салды:
— Антоша, бізге кім келгенін білесің бе?..
Бұл кездесу — бұрыннан басталған бір нәзік байланыстың жалғасы еді. 1895 жылдың жазы. Ясная Поляна. Сол күндерде Антон Чехов Толстойдың қасында бірнеше күн болып, оның ойының салмағын, үнінің тереңдігін жүрегімен сезінген.
Кейін Чехов: «Мен тек Толстойдан қорқамын…» — деп мойындады. Тіпті оған барарда киер киімін таңдай алмай, өзімен өзі арпалысатын:
«Мынау тым тар — мені жеңілтек дер…
Ал мынау тым кең — мені менмен дер…»
Толстой болса Чеховтың «Душечкасын» қайта-қайта оқып, әр жолынан мейірім іздеп, кейде көзіне жас алатын. Ол замандастарының ішінде Чеховқа деген ықыласы ерекше еді. Оның атын атағанда жүзінде бір жұмсақ жарық пайда болатын.
Сондықтан оның аузынан шыққан мына сөздер тосын естіледі:
«Шекспир нашар жазған, ал сіз одан да жаман»
және
«Чехов — прозадағы Пушкин».
Бұл — қайшылық па, әлде тереңдік пе?..
Қырым. Гаспра. Қартайған Толстой дертпен арпалысып жатқан кез. Қолында — Чеховтың жұқа томы. Уақытты сол кітаппен жұбатады. Чехов та оны бірнеше рет іздеп барған.
— Толстой өлсе, өмірімде үлкен бос кеңістік пайда болады… — деген еді ол.
Бірақ тағдыр басқаша шешті. Чехов алты жыл бұрын кетті.
1908 жылы, оның жүрекжарды сөздері жарық көргенде, Толстой үнсіз отырып қалды. Көзінде — жас.
— Мен оның мені соншалық жақсы көргенін білмеппін…
Бір кездесуде айтылған ауыр сөз де олардың арасын ажырата алмады.
Толстой Чеховтың құлағына сыбырлаған еді:
— Пьесаларыңызды ұнатпаймын… Шекспир нашар жазған, ал сіз одан да жаман…
Бұл — реніш емес, бұл — талап еді.
Өйткені ол Чеховты суреткер ретінде мойындады. Әңгімелерін сүйіп оқыды. Оның сөзінде — өмірдің тынысы барын сезді.
Чехов кеткен соң, Толстой ауыр күрсінді:
«Біз тек ұлы жазушыдан ғана емес…
шыншыл, таза, жүрегі жұмсақ адамнан айырылдық…»
Олардың достығы — сөзбен өлшенбейтін,
үнсіз түсініс пен ішкі құрметке құрылған байланыс еді.
