Мұхтар Мағауин: ұлттың жады, әдебиеттің миссиясы және тарих алдындағы жауапкершілік
«Жариялайық» редакциясы мен Мұхтар Мағауиннің шығармашылық мұрасы негізінде әзірленген сұхбат
«Жариялайық»: Мұхтар аға, сіздің шығармашылығыңызға көз жүгірткенде, өткенге қайта-қайта оралатыныңызды байқаймыз. Әдебиет зерттеушісі ретінде де, жазушы ретінде де тарихтың көмескі қалған тұстарына үңілдіңіз. Неліктен өткен сіз үшін соншалықты маңызды болды?
Мұхтар Мағауиннің мұрасы негізінде:
Өткенді тану — ескі оқиғаларды тізіп шығу емес. Ол — бүгінгі болмысыңның қайдан басталғанын түсіну. Халықтың тарихы оның басынан өткен соғыстарымен, билеушілерімен немесе саяси оқиғаларымен ғана өлшенбейді. Оның рухани өмірі, дүниетанымы, сөз өнері, арман-мұраты да тарихтың құрамдас бөлігі.
Қазақтың өткеніне үңілгенде, мені әсіресе ұлттың өз дауысы қызықтырды. Біздің әдебиетіміздің тамыры Абайдан ғана басталмайды. Абайға дейін де үлкен көркемдік дәстүр, терең ой, елдік сана болған. Сол дәстүрдің жалғастығын көрсету — әдебиет тарихындағы маңызды міндеттердің бірі.
Өткенді білмеген адам бүгінгісін толық түсіне алмайды. Ал өзінің рухани негізін танымайтын халықтың болашағы да бұлыңғыр болмақ.
«Жариялайық»: Сіз қазақтың XV–XVIII ғасырлардағы жыраулар поэзиясын зерттеп, әдебиет тарихында бұрын жеткілікті бағаланбаған мұраны қайта таныттыңыз. Сол еңбектің маңызы неде?
Мұхтар Мағауиннің зерттеушілік еңбектеріне сүйенген жауап:
Жыраулар мұрасы — қазақтың тарихи жадын сақтаған рухани қазынаның бірі. Олардың толғауларынан сол заманның саяси ахуалын ғана емес, халықтың дүниетанымын, елдік мұратын, адам мен қоғам туралы түсінігін тануға болады.
Жыраулар ханға кеңес айтқан, елдің тағдырын толғаған, кейде билікке сын да айтқан. Олардың сөзі белгілі бір адамның көңіл күйімен шектелмейді. Онда тұтас дәуірдің тынысы бар.
Мен үшін бұл мұраны зерттеу — әдебиет тарихындағы бос қалған орынды толтыру ғана емес, қазақ сөз өнерінің терең тамырын көрсету еді. Әдебиет тарихын бір кезеңнен бастап, оған дейінгі дәстүрді елеусіз қалдыруға болмайды. Әр дәуір өзінен бұрынғы рухани тәжірибемен байланысып жатады.
«Жариялайық»: Қазіргі оқырман кейде тарихты алыста қалған, бүгінгі өмірге қатысы жоқ дүние ретінде қабылдайды. Тарихи шығарма осы көзқарасты өзгерте ала ма?
Мұхтар Мағауиннің көркемдік ұстанымдарына сүйенген жауап:
Тарихи шығарма өткенді бүгінгі күннің өлшемімен ғана бағалауға тиіс емес. Ол өз дәуірінің адамын, сол уақыттың мінезін, қайшылығын, мүмкіндігі мен шектеуін танытуы керек.
«Аласапыранда» Ораз-Мұхаммедтің тағдыры арқылы жеке адамның өмірі мен тұтас дәуірдің ағысы қатар көрінеді. Оның басынан өткен оқиғалар — бір адамның ғана тарихы емес, қазақ даласының күрделі кезеңімен сабақтас тағдыр.
Тарихи тұлғаны бүгінгі түсінігімізге икемдеп, оған өзімізге ұнайтын қасиеттерді ғана телу оңай. Бірақ көркем әдебиеттің міндеті — адамды күрделілігімен көрсету. Ол үшін жазушы деректі білуге, заманның тынысын сезінуге және кейіпкердің ішкі әлемін ашуға тиіс.
Өткеннің мәні — оның қайталануында емес, одан адам мен қоғам туралы тереңірек түсінік табуымызда.
«Жариялайық»: Сіз зерттеуші ретінде тарихи дерекке, ал жазушы ретінде көркемдік қиялға сүйендіңіз. Осы екеуінің шекарасы қай жерде?
Мұхтар Мағауиннің зерттеушілік және көркемдік мұрасына сүйенген жауап:
Зерттеуші үшін деректің орны бөлек. Тарихи шындықты өз қалауынша өзгертуге болмайды. Дерекке сүйену, оның табиғатын түсіну, қайшылықтарын ажырату — зерттеушінің міндеті.
Ал көркем шығармада жазушының міндеті бұдан кеңірек. Тарихи дерек бізге адамның қай жерде болғанын, қандай оқиғаға қатысқанын көрсетуі мүмкін. Бірақ оның ішкі толғанысын, қорқынышын, үмітін, шешім қабылдаған сәттегі жан арпалысын толық айтып бермеуі ықтимал. Осындай тұста көркемдік қиял іске қосылады.
Дегенмен қиял тарихи шындықтың орнын баспауы керек. Жазушы дәуірдің сипатын, адамдардың әрекет ету мүмкіндігін, сол заманның рухын ескеруі қажет. Әйтпесе тарихи киім киген бүгінгі адамдарды ғана көретін боламыз.
Тарихты зерттеу мен тарихи шығарма жазу — екі бөлек еңбек. Бірақ екеуіне де жауапкершілік қажет.
«Жариялайық»: Сіздің кейінгі еңбектеріңіздің арасында «Шыңғыс хан және оның заманы» атты көптомдық зерттеу мен «Алтын Орда» бар. Өміріңіздің соңғы кезеңінде ежелгі тарихқа қайта оралуыңыз нені аңғартады?
Мұхтар Мағауиннің кейінгі зерттеу еңбектерінің бағытына сүйенген жауап:
Тарихты зерттеу бір ғана кезеңмен шектелмейді. Белгілі бір мәселеге қайта оралу — бұрынғы жұмысты қайталау деген сөз емес. Уақыт өте келе адамның білімі де, зерттеу мүмкіндігі де өзгереді. Бұрын назар аудармаған дерекке жаңаша қарауың мүмкін, бұрынғы тұжырымды тереңдете түсетін мәселелер ашылады.
Шыңғыс хан дәуірі мен Алтын Орда тарихы түркі халықтарының, соның ішінде қазақ халқының тарихи қалыптасуын түсінуде маңызды орын алады. Мұндай тақырыптарды қарастырғанда, аңыз бен тарихи деректі, кейінгі түсіндірулер мен бастапқы мәліметтерді ажырата білу қажет.
Тарихи зерттеудің соңы болмайды. Әр буын бұрынғы еңбектерге сүйеніп, жаңа сауалдар қояды. Маңыздысы — дайын тұжырымды қайталай беру емес, дерекке қайта үңілу.
«Жариялайық»: Әдебиет ұлттың рухани өмірінде қандай қызмет атқаруы керек? Көркем шығарма тек эстетикалық ләззат сыйласа жеткілікті ме?
Мұхтар Мағауиннің шығармашылық мұрасына сүйенген жауап:
Көркем шығармаға бір ғана міндет жүктеуге болмайды. Әдебиеттің өз заңдылығы, көркемдік талабы бар. Шығарманың идеясы қаншалықты маңызды болса да, ол көркемдік тұрғыдан жүзеге аспаса, оқырманға толық жетпейді.
Сонымен бірге үлкен әдебиет адамды өз ортасынан, тарихынан, тілінен, адамдық болмысынан бөліп қарастырмайды. Ол адамның өзін тануына, қоғамдағы орнын түсінуіне ықпал етеді.
Әдебиет ұлттың рухани тәжірибесін сақтайды. Бір дәуірде айтылған сөз келесі дәуірдің оқырманына басқа қырынан ашылуы мүмкін. Өйткені көркем шығарманың өмірі автордың өмірімен бірге аяқталмайды.
Жазушының міндеті — оқырманға дайын қорытынды ұсыну ғана емес, оны ойландыру, өмірдің күрделілігін сезіндіру, адам мен қоғамға тереңірек қарауға жетелеу.
«Жариялайық»: Сіз қазақ тілінің, ұлттық болмыстың және тарихи сананың мәселелеріне үнемі назар аудардыңыз. Ұлттық сана мен тілдің байланысын қалай түсінуге болады?
Мұхтар Мағауиннің тіл, әдебиет және ұлттық мұра туралы еңбектеріне сүйенген жауап:
Тіл — адамдардың бір-бірімен сөйлесу құралы ғана емес. Оның ішінде халықтың дүниені қабылдау тәсілі, ұғымдары, тарихи тәжірибесі, көркем ойлау жүйесі сақталады.
Біз жыраулардың толғауларын оқығанда, сол заманның адамын ғана емес, қазақ тілінің бұрынғы мүмкіндіктерін де танимыз. Сөздің мағынасы, ырғақ, бейнелеу тәсілдері, ойды жеткізу ерекшелігі — мұның бәрі рухани мұраның құрамына кіреді.
Тілді сақтау дегеніміз оны күнделікті қарым-қатынаста қолданумен ғана шектелмейді. Оның әдебиетін оқу, сөз байлығын игеру, күрделі ойды өз тілімізде жеткізу, бұрынғы шығармаларды түсіну де маңызды.
Ұлттық болмысты тану үшін халықтың қалай сөйлегенін ғана емес, нені ойлағанын, қандай сөзбен толғағанын, нені қастерлеп, нені сынағанын білу керек. Мұның бәрі әдебиет арқылы ұрпақтан ұрпаққа жетеді.
«Жариялайық»: Кейбір қаламгерлердің шығармашылығы туған елінде ғана бағаланады. Ал сіздің еңбектеріңізде қазақтың тарихи кеңістігі кең ауқымда қарастырылады. Ұлттық әдебиет әлемдік деңгейге шығуы үшін не қажет?
Мұхтар Мағауиннің әдебиет туралы көзқарастарына сүйенген жауап:
Әлемдік әдебиетке ену үшін ұлттық ерекшеліктен арылу керек деген түсінікпен келісе алмаймыз. Әдебиеттің өзіндік үні, өзгеге ұқсамайтын дүниетанымы, өмірді бейнелеу тәсілі болуы қажет.
Өз халқының тарихын, мінезін, рухани әлемін терең таныған жазушы адамзатқа ортақ мәселелерді де аша алады. Өйткені адамның тағдыры, билік пен ар алдындағы таңдау, сүйіспеншілік пен қасірет, үміт пен күдік — бұлар бір ғана халыққа тиесілі тақырыптар емес.
Бірақ ұлттық материалды пайдалану өздігінен көркемдік жетістікке жеткізбейді. Жазушының тілі, композициясы, кейіпкер жасау шеберлігі, ойының тереңдігі маңызды.
Әдебиеттің халықаралық деңгейдегі бағасы аудармаға да, баспаға да, оқырманға да байланысты. Дегенмен ең әуелі шығарма өзінің көркемдік қуатымен өмір сүруге тиіс.
«Жариялайық»: Өмірінің соңына дейін ізденісін тоқтатпаған қаламгердің мұрасына бүгінгі жас зерттеушілер мен жазушылар қалай қарауы керек? Сізден кейінгі ұрпаққа қандай міндет қалады?
Мұхтар Мағауиннің шығармашылық жолы мен ғылыми мұрасының мәніне сүйенген жауап:
Әр ұрпақтың өз міндеті бар. Кейінгі буын алдыңғы буынның еңбегін құрметтеумен ғана шектелмей, оны оқып, түсініп, сын көзбен қарауы керек. Еңбекке тағзым ету — оны сұрақтан тыс қалдыру емес.
Жас зерттеуші дерекпен жұмыс істеуді үйренуі қажет. Әдебиетті зерттейтін адам көркем шығарманы оқымай тұрып, ол туралы дайын пікірді қайталамауы керек. Ал жазушы өз даусын табуға ұмтылғаны жөн. Бұрынғы қаламгерлерге еліктеу бастапқы баспалдақ болуы мүмкін, бірақ ол шығармашылықтың соңғы межесі емес.
Ұлттық мұраның өміршеңдігі оны кейінгі ұрпақтың қаншалықты терең игеретініне байланысты. Оқылмаған кітаптың, зерттелмеген деректің, түсінілмеген сөздің рухани мүмкіндігі толық ашылмайды.
Өткенді құрметтеу мен болашаққа ұмтылу бір-біріне қайшы емес. Керісінше, өз негізін таныған ұрпақ жаңа жолды сенімдірек таңдай алады.
Өткенмен сұхбаттың түйіні
Мұхтар Мағауиннің шығармашылық жолы — әдебиет пен тарихты бір-бірінен бөліп қарауға болмайтынын көрсететін мысал. Ол қазақтың жыраулар мұрасын зерттеп, көркем прозада тарихи тақырыптарды жаңаша игеріп, кейінгі кезеңінде де ғылыми ізденісін жалғастырды. Оның еңбектерінің жиырма жеті томға жинақталғаны қаламгерлік қызметінің ауқымын аңғартады.
Жазушының өмірден өтуі бір дәуірдің аяқталғанын білдіргенімен, оның шығармаларымен сұхбат жалғаса береді. Өйткені кітап — өткеннің үнін бүгінге жеткізетін құрал. Оны қайта оқу арқылы біз автордың ойын ғана емес, өз уақытымыздың сұрақтарын да танимыз.
«Өткенмен сұхбат» айдарының мақсаты — өткенді сағынышпен еске алу ғана емес, оның рухани тәжірибесін бүгінгі күнмен байланыстыру. Мұхтар Мағауиннің мұрасы осы әңгімені жалғастыруға мүмкіндік береді.
Сұхбат — жазушының көзі тірісінде берген нақты сұхбаты емес. Жауаптар оның шығармаларына, әдеби-зерттеу еңбектеріне және жарияланған сұхбаттарында көтерген мәселелеріне сүйеніп, «Жариялайық» редакциясы әзірлеген әдеби-публицистикалық реконструкция ретінде берілді. Бұл ескерту оқырманға адал болу әрі жазушының атынан ойдан шығарылған сөздерді төл дәйексөз ретінде көрсетпеу үшін.
