Өткеннің мәдениеті – ескілік емес, негіз. Ол – тамыр. Тамырсыз ағаш өспейтіні секілді, өткенсіз өнер де өспейді. Бірақ сол негізден жаңа өрнек сала алмасақ, ол да шаң басқан кітапқа айналады. Өнер өткеннен қуат алып, бүгінге тіл қатқанда ғана тірі қалады. Ал нағыз мәдениет – үнемі жаңарып отыратын тірі ағза. Ол өткеннің дәнінен өсіп, бүгіннің тынысымен дем алып, ертеңге қарай бүр жарады. Оған күтім де, көрегендік те, жүрек те керек. Өйткені мәдениет – тек сақтау емес, дамыту, тек қайталау емес, қайта тудыру.
Жаңа қоғам құру, жаңа мәдениет қалыптастыру – бәрінен бұрын рухани күрес. Себебі өзгеріс сырттан емес, іштен басталады. Жақсылықты қолдау ғана емес, жамандықпен күресу. Себебі рухани тазалық – тек мақтау мен мадақтаудан емес, шындықты айтудан туады. Бұзық мінезді, жалғандықты, рухани жалқаулықты әшкерелеу. Егер біз тек қолпаштап, мақтап, айналып өтумен шектелсек – онда ештеңе өзгермейді. Себебі нағыз өзгеріс – шындықпен бетпе-бет келгенде ғана басталады.
Қандай да бір шын мәніндегі өзгерісті тек жеке ниет пен ынта ғана жүзеге асыра алуы қиын. Өйткені бұл – жалғыз жүріп бағындыратын шың емес, ортақ күш пен ұжымдық рухтың жемісі. Бұл – жүйелі, көп жақты, институционалды қозғалысты талап ететін күрделі процесс. Себебі мәдениет те, өнер де жеке адамның ғана емес, бүтін қоғамның санасы мен танымына байланысты өркендейді.
Театрға келсек, мұнда жүйенің өзі өзгермей, тұлғаның талпынысы жиі зая кетіп жатады. Өйткені бір адамның шынайы ізденісі мен адал еңбегі – тұтас механизмнің тоқтап қалған тетіктерін жалғыз өзі қозғалысқа келтіре алмайды. Екі-үш адамның ниетімен көп нәрсе басталуы мүмкін, бірақ соңына жету үшін орта қажет. Орта – сол идеяны тірілтетін, жетілдіретін, жалғастыратын кеңістік. Егер орта жоқ болса, ұшқын тұтанады, бірақ отқа айналмайды.
Нағыз өнер де, нағыз мәдениет те – жалғыз адамның шабыты ғана емес, рухани орта мен қоғамдық санаға сүйенген үлкен қозғалыс. Ал сол қозғалыстың өзегі – шындыққа адалдық, жаңаны іздеу және өткеннің дәнінен ертеңгі гүл өсіруге ұмтылу.
