Руханият

Жақып Ақбаев: қазақтың тұңғыш құқық магистрі, Алаш идеясын заңмен қорғаған қайраткер

Қазақ тарихында заңгерлік білім алып, патша өкіметінің отаршыл саясатына қарсы күрескен тұлғалардың бірі — Жақып Ақбаев. Санкт-Петербург университетінің заң факультетін алтын медальмен тәмамдаған ол Алаш қозғалысының негізін қалаушылардың қатарында болды. Өмірінің соңғы жылдары саяси қуғын-сүргінмен өтіп, Воронежге жер аударылды. Оның есімі мен ғылыми мұрасы кеңестік кезеңде ұзақ уақыт бойы толық зерттелмеді.

Заң білімін ел мүддесіне жұмсаған жас заңгер

Жақып Ақбаев 1876 жылы Қарқаралы уезіндегі Төңіректас мекенінде дүниеге келген. Алдымен Қарқаралыдағы қазақ интернатында, кейін Омбы және Томск гимназияларында білім алды. 1898 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне оқуға түсіп, 1903 жылы оқуын бірінші дәрежелі дипломмен аяқтады.

Ол қазақ арасынан шыққан алғашқы құқық магистрі атанды. Оның ғылыми ізденістерінің бірі қазақтың әдет-ғұрып құқығы мен неке қатынастарына арналды. 1907 жылы осы тақырыптағы зерттеуі Орыс географиялық қоғамының Семей бөлімшесінің жазбаларында жарияланды. esimder.pushkinlibrary.kz +1

Патша өкіметінің саясатына қарсы шықты

1905–1907 жылдардағы саяси оқиғалар кезінде Жақып Ақбаев Омбы, Петропавл, Семей, Павлодар, Баянауыл және Қарқаралы қалаларындағы демонстрациялар мен жиындарға қатысты. Омбыда шығатын «Степной край» газетінде патша өкіметінің отаршыл саясатын сынаған мақалалар жариялады.

1906 жылғы 11 қаңтарда тұтқындалып, Семей түрмесіне қамалды. Кейін Қапалға, одан соң Тобылға жер аударылды. Айдауда жүрген кезінде де саяси күресін тоқтатпай, «Айқап» журналына бүркеншік атпен мақалалар жіберіп отырды. Sputnik Қазақстан

Алашорда үкіметіндегі қызметі

1917 жылы Жақып Ақбаев Алаш партиясы мен Алашорда үкіметін құру жұмыстарына белсене қатысты.

Ол 1917 жылғы шілдеде Орынборда өткен Бірінші жалпықазақ съезіне, сол жылдың желтоқсанында Екінші жалпықазақ съезіне қатысты. Екінші съезде Алашорда үкіметінің мүшелігіне сайланды.

Съезде 26,5 мың адамнан тұратын тұрақты әскер құру идеясын көтергені туралы дерек бар. Бұл оның қазақ автономиясының саяси құрылымымен қатар, қауіпсіздік мәселесіне де көңіл бөлгенін көрсетеді. Sputnik Қазақстан

Абай мұрасын жариялауға атсалысқан

Жақып Ақбаевтың қызметі тек саясат пен заң саласымен шектелмеді. Ол қазақтың тарихы, әдет-ғұрпы, отбасы және неке құқығы туралы зерттеулер жүргізді.

1909 жылы Абай Құнанбайұлы өлеңдерінің жинақ болып басылып шығуына қолғабыс еткен тұлғалардың бірі болды. 1927 жылы «Қазақтың шығу тегі туралы» тақырыбында ғылыми баяндама жасады. Оның зерттеулерінің бірқатары сол кезеңде кеңінен жарияланбай қалды. Sputnik Қазақстан +1

Ақталса да, ақталғаны туралы хабар кеш жетті

1928 жылдан бастап Жақып Ақбаевтың өмірінде тағы бір қуғын-сүргін кезеңі басталды. 1930 жылы қайта тұтқындалып, бір жарым жылға жуық абақтыда отырды. 1932 жылы Воронеж облысына бес жылға жер аударылды.

Денсаулығының нашарлауына байланысты мерзімінен бұрын босатылып, Алматыға емделуге оралды. Алайда 1934 жылғы 4 шілдеде қайтыс болды.

Жақып Ақбаев 1958 жылғы 28 ақпанда Қазақ КСР Жоғарғы сотының шешімімен толық ақталған. Бірақ ақталғаны туралы хабардың оның жақындарына тек 1990 жылы жеткені — тарихи тағдырдың қаншалықты күрделі болғанын көрсететін дерек. Sputnik Қазақстан

Тарихта өз бағасын алуға тиіс тұлға

Жақып Ақбаевтың өмір жолы — қазақ қоғамында құқықтық сана мен ұлттық мемлекеттілік идеясын қалыптастыруға атсалысқан зиялының тағдыры. Ол заңгер ретінде отарлық биліктің әділетсіздігін сынады, Алаш қайраткері ретінде автономия идеясын қолдады, ғалым ретінде қазақтың әдет-ғұрпы мен тарихын зерттеді.

Оның есімін еске алғанда, тек Алашорда мүшесі болғанын емес, қазақтың құқықтық ой-санасының қалыптасуына қосқан үлесін де назардан тыс қалдырмау қажет.

Дереккөздер:

Sputnik Қазақстан — Алаш зиялысы Жақып Ақбаев туралы не білеміз⁠

Семей өңірінің тұлғалары — Жақып Ақбаев⁠

Алаш қайраткерлерінің библиографиялық деректері⁠

Редакциялық ескерту: туған күні кейбір дереккөздерде 25 қазан, кейбірінде 7 қараша деп көрсетіледі. Бұл — ескі және жаңа күнтізбе айырмашылығына байланысты.