КАТАРСИС – көрермен жанының төңкерісі

Адам театрға не үшін келеді?

Бірі уақыт өткізу үшін. Екіншісі сүйікті актерін көру үшін. Үшіншісі өнердің әсемдігіне тамсану үшін. Ал енді біреуі өзі де түсінбейтін әлдебір мазасыздықтың жетегінде келеді. Жүрегінде аты жоқ сұрақ бар. Жауабын таба алмайды. Содан қараңғы залға кіреді.

Спектакль басталады.

Сахнада бір адамның тағдыры күйрейді. Біреу сүйгенінен айырылады. Біреу әділетсіздікке қарсы тұрады. Біреу өмір бойы жасырған шындығын ақыры мойындайды. Көрермен соларға қарайды. Бірақ бір кезде сахнадағы оқиға өзінің жеке өміріне айналып кеткенін аңғармай қалады.

Осы сәтте театр өзінің ең көне әрі ең жұмбақ міндетін атқара бастайды.

Аристотель мұны катарсис деп атаған.

Ежелгі грек ойшылы «Поэтика» еңбегінде трагедияның адам бойындағы аяныш пен үрей сезімдерін оятып, солар арқылы катарсиске жеткізетінін жазады. Бұл ұғымның нақты мағынасы жөнінде ғасырлар бойы пікірталас жүріп келеді. Оны рухани тазару, эмоциялық жеңілдеу, сезімдердің реттелуі немесе адамның өз болмысын жаңаша тануы деп түсіндіретіндер бар.

Бірақ бір нәрсе анық: трагедияның міндеті – адамды жылату ғана емес.

Оның міндеті – адамды өзіне қайтару.

Көз жасы мен катарсистің айырмасы

Көрерменнің жылағанына қарап, спектакльдің тереңдігін өлшеуге бола ма?

Әрине, жоқ.

Кейде адам сахнадағы қайғылы оқиғаға жылайды да, театрдан шыққан соң оны ұмытып кетеді. Ал кейде ешбір көз жасынсыз-ақ адамның ішкі әлемінде үлкен өзгеріс болады. Ол бұрын өзі дұрыс деп санаған нәрсесіне күмәнданады. Біреуге деген көзқарасын өзгертеді. Өзіне қойған сұрағының жауабын қайта іздей бастайды.

Катарсис – эмоцияның сыртқа шығуы ғана емес, сол эмоцияның адам санасында жаңа мағынаға ие болуы.

Актердің сахнада жылауы – өнердің бір көрінісі. Ал сол көз жасының көрерменнің ішкі тәжірибесімен тоғысуы – өнердің әлдеқайда күрделі құбылысы.

Сондықтан режиссер көрерменді жылатуды мақсат етпеуі керек. Ол көрерменнің жүрегіне жететін шындықты табуға ұмтылуы қажет.

Өйткені сезімді мәжбүрлеуге болады. Бірақ шынайы әсерді бұйрықпен тудыра алмайсың.

Актер өз қайғысын ойнай ма, әлде адам тағдырын аша ма?

Бұл сұрақ актерлік өнердің ең күрделі мәселелерінің біріне жетелейді.

Сахнадағы кейіпкер қайғырады. Актер оның қайғысын денесімен, дауысымен, тынысымен, көзқарасымен жеткізеді. Бірақ осының бәрі сыртқы амалдардың жиынтығына айналса, көрермен қайғының өзін емес, қайғыны бейнелеу тәсілін ғана көреді.

Ал шынайы актерлік өнерде әрекеттің ар жағында себеп жатады. Кейіпкер неге үндемейді? Неге дәл осы сәтте көзін тайдырады? Неге айтқысы келген сөзін жұтып қояды? Неге өзіне ең жақын адамға қаталдық танытады?

Актер осы сұрақтарға жауап тапқанда ғана кейіпкердің әрекеті психологиялық қажеттілікке айналады.

Константин Станиславский жүйесінің негізгі қағидаларының бірі де – сахнадағы әрекеттің ішкі негізін табу. Актер сезімді сырттан көшірмей, кейіпкердің жағдайын, мақсатын, кедергісін және әрекет логикасын зерттеуі керек.

Катарсиске апаратын жолдың бірі осында жатыр: актер көрерменге дайын эмоция ұсынбайды, адам тағдырын сезінуге мүмкіндік береді.

Трагедия неге бізді өзімізбен беттестіреді?

Біз сахнада өзіміздің дәл көшірмемізді іздемейміз. Керісінше, бізге мүлде ұқсамайтын адамның тағдырынан өзімізге таныс сезімді табамыз.

Гамлеттің күмәні – тек ханзаданың күмәні емес. Ол – шешім қабылдауға қорқатын адамның күмәні.

Макбеттегі билікқұмарлық – бір адамның қылмысы ғана емес, өз құмарлығына тұтқын болған адамның трагедиясы.

Ал Дон Кихоттың күресі ше?

Ол жеңіліп жатып күреседі. Айналасындағылар оның сенімін күлкіге айналдырады. Ол өзгертуге ұмтылған әлем өз қалпында қала береді. Сонда да ол қайта тұрады.

Біз Дон Кихоттың барлық әрекетін дұрыс деп қабылдамауымыз мүмкін. Бірақ оның әділетсіздікке мойынсұнбаған рухынан өзімізге қажетті бір қасиетті танимыз.

Оның жеңілісі бізді неге толғандырады?

Өйткені біз де кейде дұрыс деп білген нәрсемізді қорғауға дәрменсіз қаламыз. Біз де үнсіз қаламыз. Біз де бір күні өзімізге: «Неге күреспедім?» – деген сұрақ қоюымыз мүмкін.

Сахнадағы кейіпкер біздің орнына өмір сүрмейді. Ол біздің өз өмірімізге басқаша қарауымызға жағдай жасайды.

Катарсистің адамдық мәні – осы.

Театр көрерменді тазарта ма, әлде мазасыздандыра ма?

Катарсисті тек тыныштықпен, жеңілдеумен немесе рухани тазарумен байланыстыру жеткіліксіз. Кейбір спектакльдер көрерменді жұбатады. Кейбірі керісінше, оның жанын мазасыздыққа толтырады. Бұрынғы сенімдерін шайқап, дайын жауаптарының астын үңгіп тастайды.

Бертольт Брехттің эпикалық театры көрерменді кейіпкерге толық беріліп кетуден гөрі, сахнадағы қоғамдық құбылыстарды сын көзімен бағалауға шақырды. Оның театрлық тәсілдері көрерменге: «Бұл жағдай неге осылай қалыптасқан? Оны өзгертуге бола ма?» деген сұрақтар қойғызуға бағытталды.

Демек, театрдың әсері әрдайым эмоциялық тазарумен аяқталмайды. Кейде ол адамның санасында жаңа қайшылық туғызады. Ал сол қайшылық кейін ойға, шешімге, әрекетке ұласуы мүмкін.

Мұнда Аристотель мен Брехтті бір ұғымға біріктіріп жіберуге болмайды. Олардың театрға деген көзқарастары мен көрерменге қоятын талаптары елеулі айырмашылықтарға ие. Бірақ екеуінің шығармашылық мұрасынан театрдың адамға жай ғана оқиға көрсетумен шектелмейтінін аңғаруға болады.

Бірі көрерменді трагедияның ішкі әлеміне терең бойлатса, екіншісі сахнадағы шындыққа сырттай қарап, оның қоғамдық себептерін зерттеуге итермелейді.

Екі жағдайда да театр көрерменді бейтарап қалдырмауға ұмтылады.

Қойылым аяқталғанда не қалады?

Шымылдық жабылады. Актерлер сахнаға қайта шығады. Көрермен қол соғады. Жарық жанады. Адамдар киімдерін алып, театрдан тарай бастайды.

Бәрі аяқталған сияқты.

Бірақ кейде көрермен үйіне қайтып бара жатып, спектакльдегі бір көріністі қайта-қайта есіне алады. Бір сөз құлағынан кетпейді. Кейіпкердің үнсіздігі ойынан шықпайды. Тіпті бірнеше күннен кейін де сол оқиғаға қайта оралады.

Неге?

Өйткені сахнадағы оқиға оның ішіндегі шешілмеген мәселеге тиіп кеткен.

Театр адамның барлық жарасын емдей алмайды. Ол қоғамды бір кеште өзгертіп жібермейді. Көрерменнің өмірлік таңдауына да кепіл бола алмайды.

Бірақ ол адамның өзіне бұрын қоймаған сұрағын қоюына себеп болуы мүмкін.

Кейде осының өзі жеткілікті.

Театрдың құдіреті – адамның орнына шешім қабылдауында емес, оны шешім қабылдаудың алдында тоқтата білуінде. Өзіне, өзгеге, өмірге қайта қарауға мәжбүрлеуінде.

Катарсис – сахнада басталып, көрерменнің өмірінде жалғасуы мүмкін рухани оқиға.

Сондықтан спектакльдің шынайы нәтижесін қошеметтің ұзақтығымен ғана өлшеуге болмайды.

Кей қойылымның әсері көрермен залдан шыққан сәтте аяқталады. Ал кейбірі адаммен бірге ұзақ жол жүреді.

Театрдың ең үлкен жеңісі – көрерменнің жылағаны да, күлгені де емес.

Оның спектакльге дейінгі адам қалпында қалмауы.