Төрт жылда баспанаға бір қадам: студент неден бастауы керек?

Үйі жоқтың күйі жоқ. Жоғары оқу орны қабырғасында өткізген 4 жылда болашақ маман диплом алғанымен, баспаналы бола алмайды. Сондықтан студенттік кезеңді тек білім алуға емес, қаржылық негіз қалыптастыруға да пайдаланған абзал. Осы тұста жастардың көкейінде «Шәкіртақы ипотека алуға жеткілікті ме, бастапқы жарнаны 4 жылда жинау мүмкін бе және жастарға арналған бағдарламаларға қатысу үшін қандай талаптарды орындау қажет?»деген сынды заңды сұрақтар туындайтыны анық. Бұл ретте біз дәл осы мәселе жөнінде экономист Бауыржан Ысқақовпен әңгімелескен едік.

– Бауыржан мырза, қазіргі экономикалық жағдайда жастардың баспанаға қол жеткізу мүмкіндігін қалай бағалайсыз? Ипотека рәсімдейтін жастардың үлесі туралы нақты статистика бар ма?

– Қазіргі экономикалық жағдайда жастар ойлықпен баспана ала алмайды. Біріншіден, тұрғын үй бағасы жоғары. Екіншіден, еңбек жолын енді бастаған жастардың табысы көбіне төмен болады. Үшіншіден, баспана бағасы мен халық табысының өсу қарқыны әрдайым сәйкес келе бермейді.Дегенмен, жастардың мүмкіндігі жоқ деп айтуға болмайды. Қазақстанда тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі, мемлекеттік және өңірлік ипотекалық бағдарламалар, сондай-ақ жастарға арналған жекелеген тұрғын үй жобалары бар.Ипотека алушылардың арасындағы жастардың үлесін айту үшін олардың жас шегі мен есептеу кезеңін нақтылау қажет. Мысалы, 18-29 немесе 18-35 жас аралығы алына ма, барлық банктің ипотекасы есептеле ме, әлде тек мемлекеттік бағдарламалар қарастырыла ма – осының бәрі маңызды. Менде 2026 жылғы ипотека алушылардың жас ерекшелігі бойынша бірыңғай көрсеткіш жоқ, сондықтан нақты пайызды дерексіз атау дұрыс емес. Мұндай мәліметті Ұлттық банк, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі немесе «Отбасы банк» деректерінен нақтылаған жөн.

– Ипотека рәсімдеу кезінде банктер қандай талаптар қояды? Тұрақты жұмысы жоқ, тек шәкіртақы алатын студент баспана сатып алу үшін несие ала ала ма?

– Банк үшін ең маңыздысы –азаматтың несиені уақытында және толық көлемде қайтара алу мүмкіндігі. Сондықтан ресми табысы, еңбек өтілі, зейнетақы аударымдары, қолданыстағы кредиттері мен ай сайынғы міндеттемелері бағаланады.Мысалы, студент ай сайын 50-60 мың теңге шәкіртақы алуы мүмкін. Бірақ бұл қаражат күнделікті тұрмысқа, жолға, тамаққа және оқу қажеттіліктеріне жұмсалады. Мұндай табыспен бірнеше миллион теңгелік ипотеканы өтеу өте қиын.Шәкіртақының тұрақты түсуі ипотеканың мақұлданатынын білдірмейді. Банктің оны төлем қабілетін бағалау кезінде қандай табыс ретінде есептейтіні нақты өнімнің талаптары мен ішкі ережелеріне байланысты. Әдетте, шәкіртақының өзі ипотеканы өтеуге жеткілікті табыс бола бермейді.Студент үшін тиімді жол - оқумен қатар ресми жұмыс істеу, табысын заңды түрде растау және кредиттік тарихын дұрыс қалыптастыру. Кейбір жағдайда ата-ананың көмегі немесе қоса қарыз алушының болуы мүмкіндікті арттыруы ықтимал, бірақ банк талаптары бәрібір сақталады.

– Пәтердің бағасы 20 миллион теңге болса, бастапқы жарнаны төрт жыл ішінде жинау үшін студент ай сайын қанша ақша бөлуі керек? Мұндай мақсатқа жету шынайы ма?

– Ең алдымен, бастапқы жарнаның мөлшерін анықтау керек. Ол ипотекалық бағдарламаның талаптарына қарай өзгеруі мүмкін.Мысалы, пәтердің бағасы 20 миллион теңге, бастапқы жарна 10 пайыз болса, 2 миллион теңге жинау қажет. Төрт жылда осы соманы жинау үшін ай сайын шамамен 41 мың теңге бөлу керек. Ал бастапқы жарна 20 пайыз болса, 4 миллион теңге, ай сайын шамамен 83 мың теңге қажет. 30 пайыздық жарна 6 миллион теңгеге тең, бұл ай сайын 125 мың теңгеден жинауды талап етеді. Ал 50 пайыздық жарна 10 миллион теңге болады, оған ай сайын 208 мың теңгеден бөлу керек.Бұл есеп 48 айға бөлінген және оған депозиттің пайыздық кірісі, мемлекеттік сыйлықақы, инфляция мен пәтер бағасының өзгеруі кірмейді.Студент үшін ай сайын 83 мың теңге жинау оңайемес. Сондықтан мақсатқа жету үшін тек үнемдеуді емес, табысты арттыруды да ойлау керек. Мысалы, репетиторлықпен айналысу, кәсіби дағдыларын пайдаланып қосымша жұмыс істеу немесе шағын кәсіп бастау жинақ көлемін ұлғайтуға көмектеседі.Сонымен бірге төрт жылдан кейін пәтердің бағасы өзгеріссіз қалады деп кепілдік жоқ. Сондықтан бастапқы жарнаны ғана емес, тұрғын үй құнының ықтимал өсуін де ескеру қажет.

– 2026 жылы жастар пайдалана алатын қандай ипотекалық бағдарламалар бар? Олардың ішінде студенттерге қолжетімділері бар ма?

– Жастарға арналған мүмкіндіктерді бірнеше топқа бөлуге болады. Біріншісі - өңірлік жастар бағдарламалары. Мысалы, «Жайық жастары» бағдарламасында 21–35 жас аралығындағы азаматтарға 5 пайыздық мөлшерлеме және 10 пайыздық бастапқы жарна талаптары жарияланған. Алайда тұрақты тіркеу, ресми жұмыс өтілі және басқа да шарттары бар.Екіншісі - «Отбасы банктің» жинақ жүйесі мен тұрғын үй бағдарламалары. Бұл бағытта салым жинау, мемлекеттік сыйлықақы алу және тиісті бағдарлама талаптарын орындау маңызды. Нақты бағдарлама бойынша өтінім қабылдау ашық па, соны да тексеру керек.Үшіншісі - «Жас ғалым» бағдарламасы. Ол тұрғын үйге мұқтаж ғалымдар мен ғылыми қызметкерлерге арналған. Бағдарлама талаптарында 5 пайыздық мөлшерлеме және 10-50 пайыз аралығындағы бастапқы жарна қарастырылған. Бірақ бұл бағдарлама барлық студентке арналмаған: ғылыми ұйымдар мен жоғары оқу орындарының тиісті санаттағы қызметкерлері болуы қажет.Жастарға арналған ипотекалық бағдарламаның болуы студентке автоматты түрде қатысу құқығын бермейді. Көп жағдайда жас мөлшерінен бөлек, ресми табыс, жұмыс өтілі, тұрғын үйдің болмауы, тіркеу және бастапқы жарна талаптары ескеріледі.

– Университеттің бірінші курсынан бастап тұрғын үй депозитін ашудың қандай артықшылықтары бар? Мемлекеттік сыйлықақы мен жинақ мерзімі баспана алуға қалай көмектеседі?

– Біріншіден, студент төрт жыл бойы аз мөлшерде болса да ақша жинауға дағдыланады. Екіншіден, тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесінде мемлекеттік сыйлықақы алу мүмкіндігі бар. Үшіншіден, жинақ мерзімі мен депозиттің бағалау көрсеткіштері кейбір тұрғын үй займдарын алу талаптарына әсер етеді.Мысалы, студент ай сайын 30 мың теңгеден жинаса, төрт жылда өз салымынан 1 миллион 440 мың теңге жинайды. Бұған бағдарлама талаптарына сәйкес есептелетін мемлекеттік сыйлықақы мен депозит сыйақысы да қосылуы мүмкін. Дегенмен мемлекеттік сыйлықақының мөлшеріне жылдық жинаққа қойылатын шек пен оны алу талаптары әсер етеді. Сондықтан барлық салымға автоматты түрде бірдей мөлшерде сыйлықақы есептеледі деп айтуға болмайды.Менің кеңесім - бірінші курстан бастап депозит ашып, оған ай сайын тұрақты ақша аударуды әдетке айналдыру. 20-30 мың теңгеден бастау да маңызды. Ең бастысы - жинақты жүйелі түрде жалғастыру.

– Жастар үшін ипотека алған тиімді ме, әлде алдымен ақшаны толық жинаған дұрыс па? Бастапқы жарнадан бөлек қандай шығындар мен тәуекелдерді ескеру қажет?

– Бұл сұрақтың бәріне бірдей келетін жауабы жоқ. Таңдау адамның табысына, тұрғын үй бағасының өсуіне, ипотека мөлшерлемесіне және отбасы жағдайына байланысты.Ипотеканың артықшылығы - адам баспананы толық соманы жинамай-ақ сатып ала алады. Бірақ пайыздық төлем, ұзақ мерзімді қарыз міндеттемесі мен табыстан айырылу тәуекелі бар. Ал қолма-қол ақшаға сатып алғанда қарызға тәуелді болмайсыз, бірақ қажетті соманы жинағанша тұрғын үй бағасы өсіп кетуі мүмкін.Мысалы, 20 миллион теңгелік пәтердің бағасы жылына шартты түрде 7 пайызға өссе, төрт жылдан кейін шамамен 26 миллион 200 мың теңгеге жетеді. Бұл нақты болжам емес, тұрғын үй бағасының өзгеру ықпалын түсіндіруге арналған мысал.Бастапқы жарнадан бөлек, тұрғын үйді бағалау және құжаттарды рәсімдеу, нотариаттық қызметтер, мемлекеттік тіркеу, сақтандыру, жөндеу, жиһаз, көшу және коммуналдық қызметтерге қатысты шығындар болуы мүмкін. Олардың нақты мөлшері мәміленің түріне, банк талаптарына және пәтердің жағдайына байланысты.Жастардың жиі жіберетін қателіктерінің бірі - бастапқы жарнаға бар қаражатын жұмсап, күтпеген жағдайларға резерв қалдырмауы. Бұдан бөлек, ипотекамен қатар тұтынушылық несие немесе бөліп төлеу міндеттемелерін қабылдау ай сайынғы шығынды көбейтеді. Сондықтан ипотека рәсімдемес бұрын бірнеше айлық негізгі шығынды жабуға жететін қаржылық резерв қалыптастырған дұрыс.

– Бүгін бірінші курсқа түскен студент төрт жылдан кейін баспана алуды мақсат етсе, қандай нақты қаржылық жоспар ұсынар едіңіз?

– Мен студентке төрт жылды кезең-кезеңімен жоспарлауды ұсынар едім.Бірінші кезең- қаржылық әдет қалыптастыру. Айлық бюджетті жүргізіп, шығындарды бақылап, тұрғын үй жинақ депозитін ашу керек. Алғашқы мақсат - ай сайын аз болса да тұрақты ақша жинау.Екінші кезең - табысты арттыру. Кәсіби дағдыларды дамытып, қосымша жұмыс табуға күш салу қажет. Бұл ресми табыс қалыптастыруға және жинақ көлемін ұлғайтуға көмектеседі.Үшінші кезең- мақсатты нақтылау. Қай қалада және қандай бағамен үй сатып алатынын анықтап, ипотекалық бағдарламаларды салыстыру, кредиттік тарихты тексеру және бастапқы жарна жоспарын жаңарту керек.Төртінші кезең - қаржылық мүмкіндікті бағалау. Жинақ көлемін есептеп, банк талаптарына сәйкестікті тексеріп, ай сайынғы төлемді алдын ала есептеу және қаржылық резерв қалыптастыру қажет. Егер мүмкіндік жеткіліксіз болса, мақсаттың мерзімін ұзартуға да болады.Мысалы, студент ай сайын 50 мың теңгеден жинаса, төрт жылда 2 миллион 400 мың теңге жинайды. Ал ай сайын 80 мың теңге бөлсе, өз салымы 3 миллион 840 мың теңгеге жетеді. Бұл есепке мемлекеттік сыйлықақы, депозит сыйақысы мен инфляция енгізілмеген.Баспана сатып алу үшін жинақпен қатар ресми табыс пен ипотекалық төлемді өтеу қабілеті де қажет. Жастардың баспанаға қол жеткізуінің тиімді жолы - табысты арттыру, ұзақ мерзімді жинақ мәдениетін дамыту және тұрғын үй ұсынысын көбейту бағыттарын қатар қарастыру.

Төрт жылды қаржылық дайындыққа айналдыру

Экономистің жауабынан аңғарылатыны - студенттің баспанаға дайындалуы тек ақша жинаумен шектелмейді. Тұрақты табыс қалыптастыру, ипотека шарттарын салыстыру және қосымша шығындарды есептеу де маңызды. Төрт жылда бастапқы жарна жинау кейбір жастар үшін мүмкін болғанымен, баспана бағасының өзгеруі мен табыс деңгейі нәтижеге тікелей әсер етеді.Сондықтан студент бірінші курстан бастап тұрғын үй депозитін ашып, өз мүмкіндігіне сай тұрақты ақша жинауды әдетке айналдыра алады. Ал оқумен қатар ресми жұмыс істеу мен кәсіби дағдыларды дамыту болашақта банктің төлем қабілетіне қоятын талаптарына дайындалуға көмектеседі.Баспанаға қол жеткізудің алғашқы қадамы - ипотекаға асығу емес, өз мүмкіндігін нақты бағалау. Студенттік кезеңде басталған қаржылық жоспар жас маманның кейінгі таңдауын саналы етуге мүмкіндік береді.

Сая Жамбыхан,

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Журналистика және әлеуметтік ғылымдар жоғары мектебінің 3-курс студенті