«Көксерек»: Құрмашты өлтірген қасқыр ма, әлде адам ба?
Мұхтар Әуезовтің «Көксерегі» көбіне табиғатты қорғау туралы шығарма ретінде түсіндіріледі. Бірақ мәтінге мұқият қарасақ, оқиға Құрмаштың Көксеректі асырауынан емес, адамдардың қасқырдың апанына басып кіріп, бөлтіріктерді тартып алуынан басталады. Әуезов Көксеректің мінезін өзгерткен бірнеше нақты жағдайды біртіндеп көрсетеді.
Шығармадағы ең маңызды детальдардың бірі – оқиғаның Көксеректен басталмайтыны. Әңгіме Қараадырдағы қасқырлар мекенінен ашылады. Адамдар інге түсіп, бөлтіріктерді алады. Көксерек те сол бөлтіріктердің бірі ретінде ауылға әкелінеді. Яғни оның адам әлемімен алғашқы байланысы – мейірім емес, зорлық.
Құрмаш Көксеректі ерекше жақсы көреді. Бірақ оның қамқорлығы қасқырдың табиғатын өзгерте алмайды. Ауылда өскен кезінде де Көксерек иттерден үнемі теперіш көреді: иттер оны дос көрмейді, ырылдап, талап, тістейді. Құрмаш қасында болғанда ғана ол таяқ жемейді.
Мұнда Әуезов бір қызық нәрсе жасайды: Көксерек ауылда жүріп адамға айналмайды, бірақ қасқыр болып қалудың да толық мүмкіндігі жоқ. Ол екі ортаның арасында өседі. Кейін ауылдан кеткен кезде өз үйіріне қайта қосылуы сондықтан кездейсоқ шешім емес.
Көксеректің табиғатына қатысты тағы бір маңызды нәрсе бар. Әуезов оны жай ғана «жауыз аң» етіп көрсетпейді. Оның әрекеті көбіне қасқырдың табиғи тіршілігімен байланысты беріледі: ол аң аулайды, үйірімен жүреді, жұп құрады, жем іздейді. Ал адамдар үшін оның осы табиғи әрекеті «қасірет» болып көрінеді.
Сондықтан әңгіменің ең ауыр тұсы – Құрмаштың өлімі ғана емес, Құрмаш пен Көксеректің бір-бірін әртүрлі қабылдауы.
Құрмаш Көксеректі өзіне жақын тіршілік иесі деп қабылдайды. Ал Көксерек үшін Құрмаш – адам әлемінің бір бөлігі. Оның мейірімін адам сияқты бағалауы міндетті емес.
Осы жерде шығармадағы ең үлкен қайшылық пайда болады:
Құрмаш Көксеректі өзгерткісі келмейді. Ол оны жақсы көреді. Бірақ адамдардың Көксеректі табиғи ортасынан жұлып алуының өзі кейінгі трагедияның алғашқы себебіне айналады.
Ал Көксерек те бастапқыда адамдарға шабуыл жасау үшін жаратылған «жауыз» кейіпкер емес. Оның тағдыры адамдардың әрекетінен кейін өзгереді.
Сондықтан «Көксерек» тек «адам табиғатты аяусыз пайдаланбауы керек» деген қарапайым моральдық әңгіме емес. Мұнда одан күрделірек сұрақ бар:
Адам өзі табиғи заңдылықты бұзып, кейін сол табиғаттың өз заңымен әрекет еткеніне неге таң қалады?
Әуезов Құрмаштың өлімін осылай дайындайды. Көксеректің ақыры Аққасқамен айқаста өледі. Бірақ оқырман үшін мәселе «Көксерек жазасын алды» деген жерде бітпейді. Өйткені әңгіменің басына қайта қарасақ, трагедияның алғашқы қадамын адамдардың өзі жасағанын көреміз.
Тағы бір қызық дерек: Әуезовтің қасқыр тақырыбына ертерек барғаны туралы мәліметтер бар. Ол 1928 жылы қырғыз тілінде «Көк карышкыр» атты шығарма жариялаған, кейін осы тақырыпты қазақ тілінде «Көксерек» повесінде қайта жазғаны айтылады.
Ал «Көксерек» желісімен түсірілген Төлөмүш Океевтің фильмі 1973 жылы экранға шықты. Фильм КСРО атынан «Оскарға» ұсынылған.
«Көксеректің» ерекшелігі де осында: Әуезов оқырманды қасқырға аяушылық танытуға ғана емес, адамның өз әрекетіне қайта қарауға мәжбүрлейді.