Өтебай Қанахиннің «Құдіреті»: махаббаттан басталған роман неге әйел тағдырын сөз етеді?
1979 жылы жарық көрген Өтебай Қанахиннің «Құдіреті» — адамзаттың мәңгілік тақырыбы махаббатты арқау еткен роман. Шығармада бір отбасы төңірегіндегі оқиғалар арқылы әйелдің қоғамдағы орны, мінезі және оған деген қоғамдық көзқарас қозғалады. Романның кейінгі басылымдары 2001, 2008 және 2011 жылдары жарық көрген.
Өтебай Қанахиннің «Құдірет» романы 1979 жылы жарық көрді. Бұл — жазушының «Дәмелі» (1962), «Маздақ» (1964), «Жүрек қалауы» (1974), «Бақыт бәйшешегі» (1976) романдарынан кейінгі көлемді шығармаларының бірі. Қанахиннің «Құдіреттен» кейінгі романдарының қатарында 1986 жылы шыққан «Қарт сарбаз хикаясы» мен 1990 жылғы «Ата қоныс» бар.
«Құдірет» кейін де қайта басылды. 2001 жылы «Елорда» баспасынан 360 бет болып, 2008 жылы «Қазақстан» баспасынан 368 бет болып шыққан. 2011 жылы шығарма «Ақтөбе кітапханасы» сериясына енгізіліп, 400 бет көлемінде жарық көрді.
Романның өзегінде — махаббат. Зерттеулерде шығармадағы оқиғалардың бір отбасы аясында өрбитіні және осы оқиғалар арқылы әйелдің қоғамдағы орны, оның мінез-құлқы мен әйелге деген қоғамдық көзқарас мәселелері көтерілетіні көрсетіледі.
Сондықтан «Құдіретті» тек махаббат романы деп шектеп қою жеткіліксіз. Шығармадағы әйел бейнесі арқылы Қанахин отбасы ішіндегі қарым-қатынасты ғана емес, әйелге қойылатын қоғамдық талаптарды да көрсетеді.
Бұл жерде романның атауы да назар аудартады. «Құдірет» ұғымы шығарманың махаббат тақырыбымен байланысады. Бірақ махаббаттың құдіреті тек сезімнің өзінде емес, оның адамның тағдырына, мінезіне және таңдауларына әсер етуінен көрінеді.
Өтебай Қанахиннің шығармашылық жолына қарасақ, оның «Құдіретке» бір күнде келгенін көруге болмайды. Жазушының алғашқы әңгімесі «Екі кездесу» 1947 жылы жарық көрген. Одан кейін «Ауыр күндер», «Мұрагер», «Көл жағасында», «Дәмелі», «Маздақ», «Тұңғыш махаббат», «Жас дәурен», «Жер басып жүрсем», «Жүрек қалауы», «Бақыт бәйшешегі» секілді шығармалары жарық көрді. «Құдірет» осы ұзақ шығармашылық жолдың 1979 жылғы кезеңіне жатады.
Қанахиннің өмірбаянындағы тағы бір нақты дерек — оның әдебиетпен ғана шектелмегені. Ол «Жазушы» баспасында бас редактор болды, 1969–1970 жылдары «Жалын» альманахының тұңғыш бас редакторы қызметін атқарды, ал 1975–1982 жылдары Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің репертуарлық редакциялық алқасының бас редакторы болды.
Осы деректер «Құдіретті» жазушының шығармашылық жолынан бөлек алып қарамай, сол кезеңдегі қазақ прозасындағы адам, отбасы, махаббат және әйел тағдыры мәселелерінің бір көрінісі ретінде оқуға мүмкіндік береді.
Ал бүгін бұл романды қайта ашқанда ең қызық сұрақ мынау:
Адам тағдырын өзгертетін құдірет — махаббаттың өзінде ме, әлде адамның сол сезімнен кейін жасаған таңдауында ма?