Жазушы Әкім Тарази қазақ тарихына қатысты екі іргелі ғылыми еңбекті қазақ тіліне аударуға жиырма жылға жуық уақытын арнады. Бұл кітаптарда ғұндар, үйсіндер, түркілер және Шыңғыс хан әулетінің тарихы қытай жылнамалары негізінде баяндалады.
Әкім Таразидің көркем әдебиеттен бөлек, ғылым мен тарихқа сіңірген еңбегі көпшілікке онша таныс емес. Жазушы жиырма жылға жуық уақытын қазақ тарихына қатысты аса күрделі екі еңбекті аударуға жұмсаған.
Бұл еңбектердің авторы – әйгілі шығыстанушы, қытайтанушы Никита Яковлевич Бичурин (Иакинф). Оның XIX ғасырда қытай деректерінен аударып, ғылыми түсініктемелермен толықтырған еңбектері Орталық Азия тарихын зерттеушілер үшін негізгі дереккөздердің бірі саналады. Әкім Тарази осы күрделі еңбектерді қазақ тіліне аударып, ғылыми айналымға енгізуге зор үлес қосты.
1. «Орта Азияны мекендеген халықтардың көне заманғы тарихы»
Бұл кітап – Бичуриннің әйгілі «Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена» атты еңбегінің қазақша нұсқасы.
Кітапта қытай жылнамалары негізінде:
ғұндар;
үйсіндер;
қаңлылар;
түркі қағанаты;
Жетісу мен Орталық Азияны мекендеген ондаған тайпа мен мемлекет туралы деректер жинақталған.
Еңбек алғаш рет қазақ тілінде 2008 жылы «Аударма» баспасынан жарық көрді. Кейін 2011 жылы «Фолиант» баспасынан толықтырылған басылымы 528 бет көлемінде қайта басылды.
2. «Мыңқолдың төрт ханы»
Екінші еңбек – Бичуриннің «История первых четырех ханов из дома Чингизова» кітабының қазақша аудармасы.
Қазақ тіліндегі басылым «Мыңқолдың төрт ханы» деген атаумен 2011 жылы «Фолиант» баспасынан жарық көрді. Кітап көлемі – 400 бет.
Еңбекте Шыңғыс хан әулетінің алғашқы төрт ұлы билеушісі туралы баяндалады:
Шыңқұз хаһан (Шыңғыс хан);
Үкүтай хаһан (Өгедей);
Күйүк хаһан;
Мөңкө хаһан.
Кітап қытайдың көне тарихи жазбалары негізінде Моңғол империясының қалыптасуы, мемлекеттік басқару жүйесі, жорықтары мен халықаралық қатынастары туралы нақты деректер ұсынады.
«20 жыл еңбек еттім, бірақ…»
Әкім Тарази бұл екі кітапты аударуға 20 жылға жуық уақыт кеткенін бірнеше сұхбатында айтқан. Жазушы кейін:
«20 жыл уақытымды жұмсап аударған тарих туралы екі кітабымды 10 жылдан бері бір қазақ оқымапты», – деп өкініш білдірген.
Бұл сөз қоғамда тарихи әдебиеттерге деген қызығушылықтың төмендігі туралы кең талқыланған еді.
Әкім Таразидің бұл еңбектері – жай ғана аударма емес. Олар қазақ оқырманына бұрын қолжетімсіз болған қытай тарихи деректерін ана тілінде оқуға мүмкіндік берген ғылыми маңызы зор басылымдар ретінде бағаланады.
