Клавдий: тақты ұрлаған жауыз ба, әлде мемлекетті аман сақтап қалған билеуші ме?
Шекспирдің «Гамлетіндегі» Клавдий көбіне ағасын өлтірген жауыз ретінде ғана қабылданады. Бірақ ол билікке келгеннен кейін Данияны қалай басқарды? Елді күйретті ме, әлде тұрақтылықты сақтап қалды ма? Кейіпкерге басқа қырынан қарап көрейік.
«Гамлет» трагедиясын оқыған немесе көрген адамның санасында Клавдийдің бейнесі бірден қылмыспен байланысты қалыптасады. Ол – өз ағасын өлтіріп, таққа отырған адам. Осы бір әрекет оның бүкіл болмысын анықтап тұрғандай көрінеді.
Бірақ Шекспир Клавдийді қарапайым жауыз етіп жазбайды.
Ол таққа отырған бойда мемлекеттің ішкі және сыртқы тұрақтылығын сақтауға тырысады. Норвегиямен арадағы шиеленісті дипломатиялық жолмен шешеді. Сарайдағы тәртіпті ұстайды. Мемлекетті басқаруға қабілетсіз адам болса, Дания әлдеқашан азаматтық қақтығысқа ұшырар еді.
Клавдийдің ең үлкен трагедиясы – оның билік жүргізе алуы мен ар-ұжданының қатар өмір сүруінде. Ол жасаған күнәсін ұмытпайды. Жалғыз қалған сәтінде Құдайдан кешірім сұрайды. Бірақ тақтан да, тәжден де, Гертрудадан да бас тартқысы келмейді. Ол кешірілгісі келеді, алайда күнәсінің жемісінен айырылғысы келмейді.
Осы тұста Клавдийдің ішкі қайшылығы ашылады. Ол – арсыз емес. Керісінше, өзінің кім екенін жақсы білетін адам. Оның трагедиясы – жасаған қылмысын түзете алмайтынында.
Гамлет пен Клавдийдің айырмашылығы да осында. Бірі шектен тыс ойланып әрекет ете алмайды. Екіншісі әрекет етеді де, өмір бойы соның салмағын көтеріп жүреді. Екеуі де бақытсыз.
Сондықтан Клавдийді тек жауыз деп бағалау жеткіліксіз. Ол – билік үшін ең ауыр күнәні жасаған, бірақ сол күнәнің тұтқынына айналған патша. Оның жеңісі де уақытша, билігі де баянсыз. Өйткені қанмен келген тәж ешқашан адамға тыныштық сыйламайды.
Шекспирдің шеберлігі де осында. Ол көрерменді Клавдийді ақтауға емес, оны түсінуге мәжбүрлейді. Ал түсінуге мәжбүр еткен кейіпкер – ұлы драматургияның ең күрделі тұлғаларының бірі.