Ұсынылатын жағдайлар: кейіпкер өмір сүретін әлем қалай құрылады?
Кез келген спектакль немесе фильм шынайы көрінуі үшін актер де, режиссер де, драматург те ұсынылатын жағдайларды нақты білуі қажет. Бұл ұғым кейіпкердің әрекетін, мінезін және сахнадағы өмірдің сенімділігін қалыптастыратын басты құралдардың бірі.
Ұсынылатын жағдайлар: кейіпкер өмір сүретін әлем қалай құрылады?
Көрермен сахнаға немесе экранға бірден сеніп кетпейді. Ол үшін шығармада өмір заңдылығы болуы керек. Сол заңдылықты қалыптастыратын ең маңызды ұғымдардың бірі – ұсынылатын жағдайлар.
Бұл терминді театр теориясына жүйелеген режиссер және актерлік өнер реформаторы Константин Станиславский. Оның пікірінше, актер ең алдымен кейіпкер өмір сүретін барлық жағдайды қабылдағанда ғана сахнада шынайы өмір туады.
Ұсынылатын жағдайлар дегеніміз не?
Ұсынылатын жағдайлар – шығармадағы оқиғаға әсер ететін барлық мән-жайлар.
Оған мыналар жатады:
оқиғаның өтетін уақыты;
мекені;
тарихи кезең;
қоғамдық орта;
кейіпкердің өткені;
отбасы, тәрбиесі, кәсібі;
оқиға басталғанға дейін болған жағдайлар.
Осылардың бәрі кейіпкердің не үшін дәл солай әрекет ететінін түсіндіреді.
Кейіпкер бос кеңістікте өмір сүрмейді
Драматург кейіпкерді жай ғана сөйлетпеуі керек. Ол ең алдымен оның өмір сүретін әлемін жасауы қажет.
Мысалы, бір адамның:
соғыс кезінде айтқан сөзі,
бейбіт кезеңдегі сөзі,
түрмеде айтқан сөзі,
патша сарайында айтқан сөзі
бірдей болуы мүмкін емес.
Ұсынылатын жағдай өзгерсе, адамның әрекеті де өзгереді.
«Егер…» қағидасы
Станиславский жүйесіндегі ең маңызды құралдардың бірі – «Егер мен осы жағдайда болсам…» деген сұрақ.
Актер өзіне:
«Егер мен дәл осы адамның өмірін сүріп жатсам, дәл осындай жағдайда қандай әрекет жасар едім?»
деген сұрақ қояды.
Осы сәттен бастап мәтін жатталған сөз емес, адамның тірі әрекетіне айналады.
Драматург үшін маңызы
Көптеген әлсіз пьесалардың мәселесі – ұсынылатын жағдайлардың толық құрылмауында.
Кейіпкер не үшін дәл солай сөйледі?
Неге дәл осы шешімді қабылдады?
Оған дейін не болды?
Егер автор осы сұрақтардың жауабын білмесе, көрермен де сенбейді.
Жақсы драматург кейіпкердің бүкіл өмірбаянын жазбауы мүмкін. Бірақ өзі оны толық білуі керек.
Ұсынылатын жағдайлар – драматургияның көрінбейтін іргетасы. Көрермен оны байқамауы мүмкін, бірақ дәл сол іргетас спектакльдің немесе фильмнің өміршеңдігін анықтайды.
Сахнадағы шынайылық актердің шеберлігінен ғана емес, кейіпкер өмір сүретін әлемнің қаншалықты дәл әрі сенімді құрылғанына да байланысты. Сондықтан драматургиядағы әрбір әрекеттің түбінде нақты ұсынылатын жағдай жатуы тиіс.