Джордж Оруэлл нені ескертті? Тарихтағы ең қауіпті 10 мысал

Жаппай истерия қалай пайда болады? Бір адамның емес, көпшіліктің санасы өзгергенде…

1940–1950 жылдары АҚШ-та мыңдаған адам коммунист деген күдікпен жұмысынан айырылды. 1930-жылдары КСРО-да миллиондаған адам «халық жауы» деген айыппен қуғындалды. 1966–1976 жылдары Қытайдағы Мәдени революция кезінде мұғалімдер, ғалымдар мен партия басшылары халық алдында қорланып, сотсыз жазаланды. Германияда нацистік режим тұтас бір халықты қоғамның жауы ретінде көрсетті.

Бұл оқиғалардың барлығы әртүрлі мемлекетте, әртүрлі кезеңде өтті. Бірақ олардың ортақ заңдылығы болды: қоғамға ортақ «жау» керек еді.

1949 жылы жарық көрген «1984» романында Джордж Оруэлл тоталитарлық жүйенің адамдарды қалай басқаратынын суреттейді. Ондағы «Екі минуттық өшпенділік» рәсімінде халық күн сайын мемлекет жариялаған жауды экраннан көріп, оған ашуын шығарады.

Оруэлл мұны жай әдеби қиял ретінде емес, саяси технологияның көркем моделі ретінде көрсетті: адамдар ортақ жауға ашуланған кезде билікке қойылатын сұрақтар азаяды.

Тарихтағы ең белгілі жаппай истериялар

1. Еуропадағы «мыстандарды» қудалау (XV–XVII ғасырлар)

Тарихшылардың есебі бойынша Еуропада шамамен 40–60 мың адам сиқыршылық жасады деген айыппен өлім жазасына кесілді. Айыпталушылардың басым бөлігі әйелдер болды.

2. АҚШ-тағы Маккартизм (1950–1954)

Сенатор Джозеф Маккартидің бастамасымен жүздеген мемлекеттік қызметкер, ғалым, актер және журналист коммунистік көзқарасы бар деген күдікпен тергелді. Голливудтың әйгілі «қара тізімі» дәл осы кезеңде пайда болды.

3. КСРО-дағы Үлкен террор (1937–1938)

НКВД архивтері бойынша осы екі жылдың ішінде 1,5 миллионнан астам адам тұтқындалып, олардың 680 мыңнан астамы атылды. Айыптардың басым бөлігі «халық жауы», «диверсант», «тыңшы» сияқты саяси баптарға негізделді.

4. Нацистік Германиядағы антисемиттік саясат

1935 жылғы Нюрнберг заңдары еврейлердің азаматтық құқықтарын шектеді. Кейін бұл саясат Холокостқа ұласып, шамамен 6 миллион еврейдің қаза табуына әкелді.

5. Қытайдағы Мәдени революция (1966–1976)

Мао Цзэдун бастаған науқан кезінде миллиондаған адам «буржуазиялық элемент» ретінде айыпталды. Зерттеушілер нақты құрбандар саны жөнінде әртүрлі дерек келтіреді, бірақ миллиондаған адамның қуғынға ұшырағаны ғылыми еңбектерде кеңінен мойындалған.

6. 11 қыркүйектен кейінгі терроризмге қарсы дүрбелең

2001 жылғы шабуылдан кейін АҚШ-та қауіпсіздік туралы заңдар күшейтіліп, мұсылмандар мен Таяу Шығыс елдерінен шыққан азаматтарға қатысты қоғамдық күдік айтарлықтай өсті. Бұл кезең азаматтық құқықтар жөніндегі көптеген пікірталастарға себеп болды.

Жаппай истерия қалай қалыптасады?

Әлеуметтік психологтардың пікірінше, мұндай құбылыс бірнеше кезең арқылы дамиды:

қоғамда экономикалық немесе саяси дағдарыс күшейеді;

белгілі бір топ қоғамның негізгі мәселелеріне кінәлі ретінде көрсетіледі;

бұқаралық ақпарат құралдары мен насихат бір ғана тақырыпты үздіксіз қайталайды;

қарсы пікір айту қауіпті немесе ұят саналады;

көпшілік эмоцияға еріп, жеке ойлаудан алыстай бастайды.

Америкалық психолог Ирвинг Джэнистің Groupthink теориясы мен француз әлеуметтанушысы Гюстав Лебонның «Тобыр психологиясы» еңбегі осы құбылысты түсіндіретін классикалық зерттеулердің қатарына жатады.

Ақпараттық ғасырда қауіп азайды ма?

Керісінше.

Бұрын насихат газет пен радио арқылы тараса, бүгін әлеуметтік желілер алгоритмдері адамдардың эмоциясын бірнеше сағат ішінде күшейте алады. Facebook, X, TikTok немесе Telegram секілді платформаларда жалған ақпарат пен эмоционалды контенттің жылдам таралуы бірнеше халықаралық зерттеуде дәлелденген.

Сондықтан қазіргі жаппай истерия бұрынғыдан әлдеқайда тез пайда болып, әлдеқайда жылдам басылуы мүмкін.

Тарих көрсеткендей, жаппай истерияның нақты ұлты немесе саяси жүйесі болмайды. Ол монархияда да, демократияда да, социалистік мемлекетте де кездескен. Ортақ белгісі – қоғамның күрделі мәселелерін талқылаудың орнына белгілі бір топты барлық қиындықтың себебі ретінде көрсету.

Кез келген қоғам үшін ең тиімді қорғаныс – тәуелсіз ақпарат көздері, сыни ойлау және дәлелге негізделген қоғамдық пікірталас. Өйткені тарихтағы ең ауыр қателіктердің көбі дәл эмоция ақылдан басым түскен кезде жасалған.