Станиславский театры деген не? Әлемдік театр өнерін өзгерткен жүйе

«Станиславский театры» деген ұғым белгілі бір театр ғимаратын емес, Константин Сергеевич Станиславский (1863–1938) қалыптастырған реалистік театр мектебін білдіреді. Бұл бағыттың негізгі мақсаты – актердің көрерменге рөлді ойнап тұрғандай емес, шынайы өмір сүріп жатқандай әсер қалдыруы.

Мәскеу көркем театрының құрылуы

1897 жылы драматург әрі режиссер Владимир Немирович-Данченкомен болған әйгілі 18 сағаттық кездесуден кейін жаңа театр құру туралы шешім қабылданды. Соның нәтижесінде 1898 жылы Мәскеу көркем театры (МХТ) дүниеге келді. Бұл театр кейін әлемдік театр өнерінің ең ықпалды шығармашылық орталықтарының біріне айналды.

Станиславский нені өзгертті?

XIX ғасырдың соңында сахнадағы актерлер көбіне пафоспен сөйлеп, алдын ала жатталған қимылдарды қайталайтын. Станиславский мұндай тәсілге қарсы шықты. Ол актер:

кейіпкердің мақсатын түсінуі;

әр әрекеттің ішкі себебін табуы;

сахнада шынайы өмір сүруі керек деп есептеді.

Станиславский жүйесінің негізгі қағидалары

Жүйе бірнеше маңызды ұғымдарға негізделеді:

Берілген жағдайлар (Given Circumstances) – пьесадағы барлық жағдайларды толық қабылдау;

Егер… (Magic If) – «Егер мен осы кейіпкердің орнында болсам не істер едім?» деген сұрақ арқылы әрекетке келу;

Міндет (Task) – әр көріністегі нақты мақсат;

Сверхзадача (Түпкі мақсат) – кейіпкердің бүкіл пьеса бойындағы ең үлкен мақсаты;

Сквозное действие (Өзекті әрекет) – түпкі мақсатқа апаратын үздіксіз әрекет желісі;

Әрекет арқылы өмір сүру – сезімді күту емес, әрекет жасау арқылы сезімді тудыру.

Кейінгі жылдардағы өзгеріс

Көпшілік Станиславскийді тек эмоциялық естелікпен байланыстырады. Алайда өмірінің соңғы кезеңінде ол бұл бағыттан алыстап, «Физикалық әрекет әдісін» (Method of Physical Actions) дамытты. Оның пікірінше, дұрыс ұйымдастырылған әрекет актердің табиғи сезімін өздігінен оятады. Қазіргі театр педагогикасында дәл осы соңғы кезеңдегі қағидалар кеңінен қолданылады.

Әлемдік театрға ықпалы

Станиславский жүйесі Ресеймен ғана шектеліп қалған жоқ. Оның идеялары АҚШ-та Method Acting мектебінің қалыптасуына негіз болды. Кейін бұл бағытты Ли Страсберг, Стелла Адлер, Санфорд Майснер сияқты педагогтер әртүрлі қырынан дамытты. Бүгінде театр ғана емес, кино актерлерінің кәсіби даярлығы да осы жүйенің қағидаларына сүйенеді.

Қазақстан театрындағы орны

Қазақстандағы театр жоғары оқу орындары мен актерлік мектептерде Станиславский жүйесі негізгі пәндердің бірі ретінде оқытылады. «Түпкі мақсат», «өзекті әрекет», «міндет», «берілген жағдайлар», «қарым-қатынас», «оқиға» сияқты драматургиялық және актерлік ұғымдар қазіргі қазақ театр педагогикасында күнделікті қолданылатын кәсіби терминдерге айналған.

Станиславский театры – бұл белгілі бір сахна немесе ғимарат емес, актердің сахнадағы өмірін шынайылыққа негіздейтін шығармашылық философия. Оның жүйесі бір ғасырдан астам уақыт өтсе де өзектілігін жоғалтқан жоқ және қазіргі театр мен кино актерлерін даярлаудың ең ықпалды әдістерінің бірі болып қала береді.