Әлем әдебиетіндегі ең қайшылықты кейіпкерлер неге ұмытылмайды?
Неліктен оқырман мінсіз кейіпкерлерден гөрі ішкі тартысы мол образдарды жақсы есте сақтайды? Әлем әдебиетіндегі Гамлеттен бастап Раскольниковқа дейінгі кейіпкерлердің өміршеңдігінің сыры неде?
Әдебиет тарихына көз жүгіртсек, ғасырлар бойы оқырман жадында қалған кейіпкерлердің басым бөлігі мінсіз адамдар емес. Керісінше, олар күмәнданады, қателеседі, таңдаудың азабын кешеді, кейде өз-өзімен күреседі.
Мәселен, Уильям Шекспирдің Гамлеті әкесінің кегін алу мен адамшылықтың арасына қысылады. Оның әлсіздігі де, күмәні де шығарманың басты қозғаушы күшіне айналған.
Федор Достоевскийдің «Қылмыс пен жаза» романындағы Родион Раскольников та өз идеясын дәлелдеуге ұмтылып, ауыр қылмысқа барады. Бірақ шығарманың негізгі идеясы қылмысты ақтау емес, адамның ар-ожданы мен рухани азабының ешбір теориядан биік екенін көрсету.
Виктор Гюгоның Жан Вальжаны бір бөлке нан үшін сотталған адамнан бүкіл қоғамға үлгі болатын тұлғаға дейін өседі. Оның ұлылығы ешқашан қателеспегенінде емес, өз өмірін түбегейлі өзгерте алғанында жатыр.
Бұл мысалдардың барлығы бір шындықты көрсетеді: әдебиет адамды дәріптеу үшін емес, адамды тану үшін өмір сүреді.
Драматургияда «ішкі конфликт» ұғымы бекер қалыптасқан жоқ. Кейіпкердің өзімен, қоғаммен немесе тағдырмен күресі болмаса, шығарма да қозғалыссыз қалады. Сондықтан драматургтер кейіпкердің әлсіздігін көрсеткенде оны төмендетуді емес, оның адамдық болмысын ашуды көздейді.
Осы тұста тағы бір маңызды мәселе бар. Кейіпкердің кемшілігін көрсету мен оны дәріптеу – екі бөлек ұғым. Нағыз өнер порокты романтизацияламайды. Ол оның салдарын көрсетеді, адамның таңдауына баға береді және көрерменді ойлануға жетелейді.
Сол себепті әлем әдебиетінің жауһарлары ғасырлар өтсе де өзектілігін жоғалтпай келеді. Өйткені адам табиғаты өзгерген жоқ. Біз әлі де күмәнданамыз, қателесеміз, ізденеміз, таңдау жасаймыз.
Өнердің құдіреті де осында – ол мінсіз адамды емес, шынайы адамды көрсетеді. Ал шынайылық көрерменнің жүрегіне әрдайым жол табады.