Болат Ыбыраев: «Өнерге салған кірпішім – Қаллекиде қаланды»
Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театрының 35 жылдығына арналған «Театрлық жазбалар» айдарының кезекті кейіпкері – театрдың негізін қалаушылардың бірі, Қазақстанның халық әртісі Болат Ыбыраев. Бұл – Қарқаралының қоңыр даласынан басталып, Қаллеки театрының шежіресіне айналған өнер жолының тарихы.
1954 жылдың шілде айында Қарқаралының қоңыр топырағында дүниеге келген баланың тағдыры бір күні қазақ театрының тарихымен астасарын ол кезде ешкім білген жоқ.
Болат Қалыбекұлы Ыбыраевтың өнер жолы да көп актердің тағдыры секілді кездейсоқтықтан басталғандай көрінеді. Бірақ кейін ойланып қарасаң, бұл кездейсоқтық емес, адамды өз жолына жетелейтін тағдырдың үндеуі секілді.
Бір күні оның қолына «Социалистік Қазақстан» газетінің кезекті саны түседі.
Газеттің соңғы бетінде шағын ғана хабарландыру жарияланған еді.
«Құрманғазы атындағы консерваторияның актерлік бөліміне талапкерлер қабылданады...»
Сол хабарландыру оның өмірін өзгертті.
«Соны оқыған сәтте басқаша болып кеттім. Фантазия кетті. Ешкімге ештеңе айтпастан Алматыға аттандым. Өмірімді өзгерткен үлкен шешімім осы», – дейді актер.
Бұл шешім оны Шолпан Жандарбекова мектебіне алып келді.
Ұстаздың тәлімі, сахнаның киесі, өнердің жауапкершілігі – бәрі жас талапкердің болмысын қалыптастыра бастады.
Қаллекимен бірге қалыптасқан тағдыр
1990 жыл.
Ақмолада қазақ театрының іргесі қаланып жатқан шақ.
Жақып Омаровтың шақыруымен Болат Ыбыраев жаңа ұжымның құрамына келеді.
Ол кезде театрдың бүгінгідей сәнді ғимараты да, қалыптасқан көрермені де жоқ болатын.
Бірақ үлкен сенім бар еді.
Үлкен арман бар еді.
Сол арманның алғашқы кірпішін қалағандардың бірі – Болат Ыбыраев.
Бүгінде ол осы театрдың тарихын сырттай бақылаған адам емес.
Сол тарихты бірге жасаған тұлға.
Сондықтан оның Қаллеки театры туралы пікірі де ерекше.
«Қаллеки театры – менің өмір жолымдағы және актерлік шығармашылығымдағы кредо. Қуанышы мен қиыншылығы қатар жүретін, толғанысы мен қызығы мол өмірімнің айнасы».
Абай айтқан:
«Сен де бір кірпіш дүниеге, кетігін тап та бар қалан».
Болат Ыбыраев өзінің өнердегі кірпіші дәл осы Қаллеки сахнасында қаланғанын айтады.
Сахна бергені мен алғаны
Жарты ғасырға жуық уақытын өнерге арнаған актердің сахна туралы ойы да ерекше.
«Сахна маған денсаулығымды да алды. Бірақ оның есесіне өмірдің өзін сыйлады».
Бұл сөзде актер тағдырының тұтас философиясы жатыр.
Өйткені сахнаға шыққан әр адам өмірінің белгілі бір бөлігін өнерге береді.
Ал оның орнына өнер оған мәңгілік естелік, көрермен махаббаты мен рухани байлық сыйлайды.
Едіге және Болат
Болат Ыбыраев шығармашылығы туралы сөз болғанда Шыңғыс Айтматовтың Едігесін айналып өту мүмкін емес.
Әзірбайжан Мәмбетов сахналаған «Ғасырдан да ұзақ күн» спектакліндегі Едіге бейнесі актер шығармашылығының шыңдарының біріне айналды.
2022 жылы режиссердің 90 жылдығына арналған халықаралық фестивальде дәл осы спектакльдің қайта көрсетілуі де кездейсоқ емес.
Бұл қойылым бүгінде Әзірбайжан Мәмбетовтің сахнада сақталған жалғыз спектаклі ретінде тарихи маңызға ие.
Ал сол спектакльдің жүрегі – Болат Ыбыраев сомдап келе жатқан Едіге.
Театр сыншысы Әшірбек Сығайдың өзі актер туралы:
«Өз ісінің маманы, сахнаның шебері»деп жазған болатын.
Рөл арқылы өмір сүру
Актер бақыты туралы сұраққа Болат Қалыбекұлы қысқа әрі дәл жауап береді:
«Актер бақыты – сан алуан рөлді сомдап, түрлі дәуірдің тынысын сезіну, көрерменнің шынайы ықыласы мен ыстық лебізін жүрекпен қабылдау».
Шынында да, оның шығармашылық жолына көз салсаң, қазақ театрының тұтас энциклопедиясын көргендей боласың.
Едіге.
Оразбай.
Кеңгірбай.
Жабай.
Ахмет Байтұрсынұлы.
Полоний.
Войницкий.
Брабанцио.
Адай би.
Бұл жай рөлдер тізімі емес.
Бұл – бірнеше дәуірдің, бірнеше тағдырдың сахнадағы ғұмыры.
Қарапайымдылықтың биігі
Болат Ыбыраев туралы әріптестері ең алдымен оның қарапайымдылығын айтады.
Режиссер Талғат Теменов бір естелігінде:
«Неткен қарапайымдылық... Неткен кісілік... Неткен кішілік...»
деп жазған еді.
Өнердегі үлкен биіктің адамдық биіктікпен ұштасуы – сирек құбылыс.
Болат Ыбыраев сол сирек тұлғалардың қатарында.
Қаллекидің тірі тарихы
Бүгінде Болат Ыбыраев – Қазақстанның халық әртісі.
Бірақ оның ең үлкен атағы – театрға адалдық.
Өйткені ол Қаллеки театрының алғашқы қадамын да көрді.
Алғашқы көрерменін де көрді.
Алғашқы қуанышы мен алғашқы қиындығын да бірге өткерді.
Сондықтан Болат Ыбыраев туралы айту – Қаллеки театрының тарихы туралы айту.
Ал Қаллеки театрының тарихы – ұлттық театр тарихының ажырамас бір бөлігі.
Театрдың 35 жылдық шежіресінде Болат Қалыбекұлы Ыбыраевтың есімі сахнадағы жарқын рөлдерімен ғана емес, сол театрдың іргесін бірге қалаған буынның өкілі ретінде мәңгі сақталады.
ӘЗІРБАЙЖАН МӘМБЕТОВ МЕКТЕБІ ЖӘНЕ АКТЕРЛІК БИІКТІК
Болат Ыбыраевтың шығармашылық тағдырында Қазақстанның Халық Қаһарманы, көрнекті режиссер Әзірбайжан Мәмбетовтің орны ерекше. Ұлы режиссер актердің табиғи болмысын, ішкі қуатын дәл танып, оның сахналық мүмкіндігін терең ашуға ықпал еткен тұлғалардың бірі болды.
Актердің айтуынша, Әзірбайжан Мәмбетовпен шығармашылық үндестігінің бастауында Ғабит Мүсіреповтің «Қыз Жібек» спектакліндегі Базарбай бейнесі тұр.
«Меніңше, Әзекең мені дәл осы Базарбай рөлінде байқады. Режиссер әр актердің табиғатын бақылап отырады ғой. Сол спектакльден кейін арамызда шығармашылық сенім қалыптасып, бірте-бірте үлкен байланыс басталды деп ойлаймын», – дейді Болат Ыбыраев.
Кейін режиссердің сенімі актерге жүктелген күрделі рөлдер арқылы жалғасын тапты. Солардың қатарында Шыңғыс Айтматовтың «Ғасырдан да ұзақ күніндегі» Едіге, Антон Чеховтың «Ваня ағайындағы» Войницкий, В.Дельмардың «Баянсыз бақ» драмасындағы Мистер Купер, Тахауи Ахтановтың «Жоғалған дос» спектакліндегі Естемісов, Мұхтар Әуезовтің «Қарагөзіндегі» Жабай секілді әртүрлі жанр мен мінездегі бейнелер бар.
Әсіресе «Қарагөз» спектакліндегі Жабай рөлі актер жадында ерекше сақталған. Қойылым премьерасынан кейін спектакльге талдау жасаған Әзірбайжан Мәмбетов ұжым алдында Болат Ыбыраевтың жұмысына арнайы тоқталған екен.
Ұлы режиссердің айтуынша, Жабай сахнада көп көрінетін кейіпкер емес. Алайда актер артық қимылға, сыртқы әсерге ұрынбай-ақ кейіпкердің толыққанды көркем бейнесін жасай алған. Бұл – актер үшін ең жоғары кәсіби бағалардың бірі болатын.
Сол сияқты Әзірбайжан Мәмбетов қойған спектакльдердегі Базарбай, Едіге, Войницкий, Жабай секілді бейнелер Болат Ыбыраевтың шығармашылық өсу жолындағы маңызды белестерге айналды. Әр рөл арқылы ол ұлттық драматургиядан бастап әлемдік классикаға дейінгі кең көркем кеңістікте өзіндік актерлік қолтаңбасын қалыптастырды.
Бүгінде Болат Ыбыраевтың шығармашылық қоржынында қазақ драматургиясының таңдаулы кейіпкерлерімен қатар әлемдік театр өнерінің күрделі образдары да бар. Сондықтан оның актерлік жолы ұлттық сахна мен әлемдік классика арасындағы табиғи шығармашылық көпір іспетті. Оның орындауындағы Базарбай, Едіге, Войницкий, Мистер Купер, Полоний, Жабай, Ахмет Байтұрсынұлы секілді бейнелер Қаллеки театры тарихындағы көркемдік құндылығы жоғары актерлік жұмыстардың қатарына жатады.