ДАО ЖӘНЕ САХНА – әрекетсіз әрекеттің құпиясы
Неге кей актер ештеңе істемегендей көрініп тұрып-ақ сахнаны өзіне қаратады? Неліктен кейбір қойылымдар сыртқы әрекеттен гөрі ішкі тыныштығымен әсер етеді? Бұл жазбада театр өнері даостық философия тұрғысынан қарастырылып, сахнадағы табиғилық пен «әрекетсіз әрекет» ұғымының мәні талданады.
Ежелгі Қытай даналығының өзегінде бір ұғым жатыр: У-вэй (Wu Wei). Қазақшаға жуықтатсақ, бұл – «әрекетсіз әрекет», «табиғи әрекет» деген мағына береді.
Бастапқыда бұл түсініксіз естіледі.
Қалайша әрекет етпей әрекет жасауға болады?
Бірақ театрға келгенде бұл сұрақтың жауабы бірден табыла бастайды.
Сахнада кейбір актерлер бар. Олар айқайламайды. Қолын сермемейді. Әсер қалдыруға тырыспайды. Бірақ көрерменнің назары түгел соларда болады.
Ал кейбір актерлер керісінше бәрін жасайды: жүгіреді, айғайлайды, эмоциясын төгеді. Бірақ сахна бос сияқты көрінеді.
Айырмашылық қайда?
Дао ілімі мұны табиғилықпен түсіндіреді.
Нағыз күш зорланудан тумайды.
Өзен суы тасты ұрмайды. Бірақ ғасырлар бойы оны қажайды. Жел ағашпен күреспейді. Бірақ оны идіреді.
Ұлы актердің күші де осында.
Ол көрерменді өзіне қаратуға тырыспайды. Ол жай ғана өмір сүреді.
Көрермен соған сенеді.
Көптеген жас актерлердің алғашқы қатесі – ойынды көрсетуге тырысуы. Олар сезімді көрсетуге ұмтылады. Қайғыны көрсетеді. Ашуды көрсетеді. Қуанышты көрсетеді.
Ал шын өнер көрсетуден емес, болудан басталады.
К.С. Станиславскийдің «Мен кейіпкерді ойнамаймын, мен сол жағдайда өмір сүремін» деген қағидасы мен даостық ойдың арасында терең үндестік бар.
Екеуі де бір нәрсені айтады:
Күштеу – жалғандыққа апарады.
Табиғилық – шындыққа апарады.
Театрдағы ең күрделі өнердің бірі – ештеңе істемей тұрып әсер қалдыру.
Мысалы, сахнада үнсіз отырған адам бар. Ол сөйлеген жоқ. Қозғалмады. Бірақ бүкіл зал соған қарап отыр.
Неге?
Өйткені әрекет сыртта емес, ішінде жүріп жатыр.
Дао философиясында бос кеңістік ерекше құндылыққа ие.
Құмыраның пайдасы оның қабырғасында емес, ішіндегі бос орнында.
Музыканың құдіреті ноталарда емес, олардың арасындағы үзілісте.
Театр да дәл сондай.
Кейде спектакльдің ең маңызды жері айтылған сөз емес, айтылмаған сөз болады.
Ең әсерлі сәт – көз жасы емес, жыламай тұрған көз.
Ең ауыр монолог – үнсіздік.
Сондықтан режиссер үшін де, актер үшін де ең қиын нәрсе – сахнаны артық әрекеттен тазарту.
Өйткені өнер көбейген сайын тереңдемейді.
Кейде ол азайған сайын тереңдейді.
Дао ілімі табиғатқа қарсы емес, табиғатпен бірге ағуды үйретеді.
Театр да солай.
Жақсы спектакль көрерменді жетектемейді.
Ол көрерменнің өз жүрегіне жол табуына мүмкіндік береді.
Сахнадағы ұлы сәттердің көбінде актер жеңіп шықпайды.
Ол күресуді тоқтатады.
Сол кезде ғана шындық пайда болады.
Мүмкін, театрдағы ең үлкен шеберлік – рөлді басқару емес шығар.
Мүмкін, оның өзің арқылы еркін өтуіне мүмкіндік беру шығар.
Дао даналығы мұны баяғыда айтып кеткен:
«Артық қимыл шындықты жасырады. Табиғилық қана оны ашады.»
Ал театрдағы ең ұлы құпиялардың бірі – осы.