Өнердің міндеті – мінсіз мүсін жасау ма, әлде тірі адамды көрсету ме?
Қазіргі қоғамда тарихи тұлғаларды бағалау, өнердің миссиясы және драматургиядағы кейіпкер табиғаты туралы пікірталастар жиі өрбиді. Ұлы тұлғаны мінсіз бейне ретінде көрсету керек пе, әлде оның адами қайшылықтарын ашу қажет пе?
Соңғы уақытта тарихи тұлғаларға қатысты пікірталастарда екі түрлі ұстаным жиі байқалады. Бірі – ұлы адамдарды тек мінсіз, қателіксіз тұлға ретінде көрсетуді қалайды. Екіншісі – олардың адами болмысын, қайшылықтарын, әлсіз тұстарын да зерттеу қажет деп есептейді.
Меніңше, бұл жерде ең алдымен өнердің табиғатын түсініп алу маңызды.
Өнердің міндеті жамандықты дәріптеу емес. Бірақ өнер өмірдің шындығынан қашпауы керек. Өмірде қайшылық бар, күмән бар, қателік бар, күрес бар. Сондықтан драматургия да, әдебиет те, кино да адам табиғатын оның барлық қырларымен көрсетуге ұмтылады.
Алайда осы қағиданы желеу етіп, өткен дәуір тұлғаларын бүгінгі өлшеммен соттау да дұрыс емес. Кез келген тарихи тұлғаны өз заманының қоғамдық ортасы, тұрмыс-салты, дүниетанымы және дәстүрлері аясында бағалау қажет. Әйтпесе тарихты түсінудің орнына, оған үкім шығару басталады.
Бүгінде кейбір адамдар ұлы тұлғалардың өз дәуіріне тән әдет-ғұрыптарды ұстануын олардың жеке басының кемшілігі ретінде көрсетуге тырысады. Мұндай көзқарас көбіне үстірт пайымнан туындайды. Өйткені тарихты бүгінгі моральдық өлшеммен ғана бағалау әділетті нәтиже бермейді.
Сонымен қатар тұлғаның кісілік қасиетін бағалағанда оның діни немесе дүниетанымдық ұстанымдарын абсолютті өлшемге айналдыру да орынсыз. Адамның Құдайға сенуі немесе сенбеуі оның адамгершілік деңгейін автоматты түрде анықтамайды. Кісіліктің басты өлшемдері – әділет, ар-ождан, жауапкершілік, мейірім және адалдық.
Абайдың «Толық адам» ілімі де дәл осы кісілік кемелдікке негізделген. Ұлы ойшыл адамды оның ақылы, жүрегі мен қайраты үйлесім тапқанда ғана кемел тұлға деп таныды.
Сондықтан тарихи тұлғаларды зерттеу мен оларды негізсіз қаралау – екі бөлек нәрсе. Өнер де, ғылым да, қоғамдық сана да осы шекараны сақтауы тиіс. Ұлы адамдарды мүсінге айналдырып қою да, оларды қолдан төмендету де ақиқатқа қызмет етпейді.
Ақиқатқа апаратын жол – тұлғаны өз дәуірінің аясында түсіну, оның еңбегін әділ бағалау және адамзатқа қалдырған рухани мұрасын қадірлеу.