Болат Ұзақов: «Қаллеки театры – менің өмірім»
Қазақ театр өнерінде режиссер тағдыры көбіне сахнаның тасасында қалып жатады. Көрермен спектакльді көреді, актерді таниды, кейіпкерді есте сақтайды. Бірақ сол көркем әлемді құрап, сахнаға жан бітіретін көзге көрінбейтін күрделі ойлау жүйесі бар. Ол — режиссердің тағдыры. Осы тұрғыдан қарағанда Болат Қасымжанұлы Ұзақовтың шығармашылық жолы — Қаллеки театрының қалыптасуы мен шығармашылық ізденістерінің маңызды кезеңдерімен сабақтас тағдыр.
Актерлік тәжірибеден өткен режиссер ұлттық драматургия мен тарихи қойылымдарға ден қойып, театрдың көркемдік ізденістеріне өз үлесін қосты.
Сахна — тағдыр
«Сахна сізге не берді, не алды?» деген сұраққа Болат Ұзақовтың жауабы театр адамының өмір философиясын ашып береді:
«Сахна маған ең алдымен өмірді тереңірек түсінуді үйретті… Адамдарды таниды. Мінезді, тағдырды, қайшылықты, қуаныш пен трагедияны түсінеді».
Бұл — театрды жай мамандық емес, адам болмысының зертханасы ретінде қабылдайтын режиссердің сөзі. Оның түсінігінде сахна — халықтың тағдырын тану кеңістігі. Сондықтан ол тарихи драмаларға жиі оралады. Ұлттық сананың жарасын, мемлекетшілдік рухты, тарихи тұлғаның ішкі қайшылығын сахна тілімен жеткізу — Ұзақов режиссурасының басты ерекшелігі.
Бірақ өнердің құны да бар.
«Әрине, өміріңді алады. Жастығыңды алады. Күш-қуатыңды, жүйкеңді, уақытыңды алады. Өнер құрбандықты қажет етеді», — дейді режиссер.
Бұл сөздің ар жағында сахна үшін жеке өмірін, уақытын, тұрмыстық қызығын тәрк еткен өнер адамының үнсіз мойындауы жатыр. Театр — уақытпен өлшенбейтін еңбек.
Режиссер бақыты: аяқталмайтын ізденіс
Болат Ұзақов үшін режиссер бақыты — жеткен меже емес, жол үстіндегі бір сәттік тыныс.
«Мен “толық бақыттымын” деген режиссерді көп кездестірмедім. Өйткені режиссердің арманы ешқашан бітпейді».
Оның режиссерлік табиғатын осы сөйлем анықтайды. Мысалы, жылдар бойы көкейінде жүрген тарихи тақырыптарға оралуы — соның дәлелі. Әсіресе, Жошы хан спектаклі режиссердің ұзақ жылдық ізденісінің нәтижесі болды. Бұл арман бастауын Көшпенділер әлемінен алған.
Ұзақов үшін режиссура — спектакль қою ғана емес. Бұл — уақытпен сөйлесу. Өткен мен бүгіннің арасынан ортақ тамыр табу.
Қаллеки — өмірдің екінші аты
«Қаллеки театры – менің өмірім».
Бұл жай теңеу емес. 1997 жылы жас елорданың мәдени кеңістігі әлі қалыптасып үлгермеген кезде Болат Ұзақовтың Ақмолаға келуі — тәуекел шешім еді.
Артында қалыптасқан орта, тұрмыс, театрлық тәжірибе қалғанымен, ол жаңа астананың мәдени өміріне бет бұрды. Кейін осы таңдау тағдырын өзгерткен шешімге айналды.
Қаллеки сахнасында оның режиссерлік қолтаңбасы айқындалды. Кенесары-Күнімжан, Гамлет, Құнанбай, Жошы хан, Шәмші сияқты қойылымдары театрдың көркемдік бағытын айқындаған спектакльдер қатарынан орын алды.
Әсіресе тарихи драмаларды сахналауда режиссер ұлттық мінездің психологиялық табиғатын ашуға ұмтылды. Оның спектакльдерінде декорациядан бұрын идея, сыртқы эффектіден бұрын ішкі қақтығыс басым.
Театрға әкелген тағдыр
Болат Ұзақов бастапқыда тарихшы болуды армандаған. Бірақ тағдыр оны театрға алып келді.
Өз сөзімен айтқанда, өмірін өзгерткен шешімнің бірі — ұстазы Асқар Тоқпанов мектебіне түсуі.
«Сол кісінің шәкірті болу – Алланың маған берген үлкен сыйы».
Ұстаз бен шәкірт арасындағы бұл сабақтастық кейін оның режиссурасында анық көрінді: ұлттық сахна мәдениетіне адалдық, актерге талап қою, тарихи ойлаудың тереңдігі.
Ал Қаллеки театрына алғаш келген күні оның есінде ерекше сақталған.
«Театрдың шағын сахнасын көріп, қатты таңғалдым. Бірақ кейін түсіндім: дәл сондай шағын сахна режиссердің қиялын оятады екен».
Шын мәнінде, шығармашылық еркіндік көбіне шектеуден туады. Болат Ұзақовтың режиссерлік ізденістері дәл осы тар сахнадан үлкен кеңістік жасай алғанынан көрінеді.
Театр Болат Ұзақовқа тек мамандық қана емес, өмірлік серігін де сыйлаған.
Алғашқы театры — Талдықорғандағы театрға барған сәті оның жадында ерекше сақталыпты. Жаз мезгілі, театр ұжымы еңбек демалысында. Жас актер театрды ұзақ іздеп жүріп әрең табады. Ішке кірсе — қаңыраған тыныштық. Ешкім жоқ. Бірақ дәл сол сәтте алдынан бір қыз шығады.
«Құдайдың құдіреті шығар… Театрға алғаш барған күнімде алдымнан шыққан сол қыз кейін менің жарым болды. Бала-шағамның анасы болды. Сол сәт әлі есімде», — дейді режиссер.
Сол қыз — Сәуле еді. Кейде театр адамға тек өнердегі жолын ғана емес, өмірдегі серігін де жолықтырады. Болат Ұзақов тағдырындағы бұл кездесу — сахна мен өмірдің бір-бірінен бөлінбейтінін аңғартатын әсерлі белгі секілді.
Қаллекидің 35 жылы — тұтас дәуір
Болат Ұзақов театрдың 35 жылдығын жай мерейтой ретінде емес, тағдырлар шежіресі ретінде қабылдайды.
«Бұл театрдың Астананың қалыптасуына, тәуелсіз елдің мәдени кеңістігінің орнығуына қосқан үлесі орасан зор».
Шынында да, Қаллеки театры — тек спектакль қоятын мекеме емес. Ол — тәуелсіз Қазақстанның рухани картасындағы маңызды мәдени орталықтардың бірі.
Ал Болат Ұзақов сол тарихтың ішінде жүрген, оны сахна арқылы сөйлеткен режиссерлердің қатарында.
Өнер адамының өмірі көбіне қол соғумен емес, ішкі күмәнмен, ізденіспен өтеді. Бірақ сондай тынымсыз еңбектің арқасында сахна уақыттан биік тұрады. Болат Ұзақовтың шығармашылық жолы — соның дәлелі.