«Екінші жоспар», ішкі монолог және пайым: М.О. Кнебельдің ойлау мектебі
Театр теориясында «екінші жоспар», «ішкі монолог» және «пайым» ұғымдары актер мен режиссердің сахналық ойлау мәдениетін қалыптастыратын маңызды категориялар саналады. Мария Кнебель еңбектері болашақ режиссерлерді тәрбиелеудің теориялық негізін жасап, драматургиялық талдаудың жаңа әдіснамасын ұсынды.
Театр өнерінде көрерменге көрінетін әрекет пен кейіпкердің ішкі өмірі әрқашан бірдей бола бермейді. Кейіпкердің айтқан сөзі, жасаған қимылы — сахнадағы сыртқы қабат қана. Ал оның астарында көбіне көзге көрінбейтін, бірақ спектакльдің шынайылығын қалыптастыратын ішкі қозғалыс жатады. Театр педагогикасында бұл құбылыс «екінші жоспар» ұғымымен тығыз байланысты.
«Екінші жоспар» дегеніміз не?
«Екінші жоспар» — кейіпкердің сыртқы әрекетінің астарында жатқан ішкі өмірі. Адам бір нәрсе айтып тұрып, мүлде басқа нәрсені ойлауы мүмкін. Ол күлімсіреп тұрып — қайғыруы, үнсіз отырып — күресуі, келісіп тұрғандай көрініп — іштей қарсыласуы ықтимал.
Міне, актерлік өнердің күрделілігі де осында. Кейіпкердің сөзі мен ішкі табиғаты арасындағы жасырын кеңістікті сезіну — сахналық шындықтың бастауы.
Бұл ұғымды терең зерттеген театр педагогтарының бірі — Мария Кнебель. Оның еңбектерінде рөлмен жұмыс жасау тек мәтінді жаттау немесе мизансценаны орындау емес, кейіпкердің көрінбейтін ішкі қозғалысын ашу деп қарастырылады.
Ішкі монолог: үнсіз ойдың драматургиясы
Кнебель ерекше назар аударған ұғымдардың бірі — ішкі монолог.
Ішкі монолог — кейіпкердің өз-өзімен үнсіз сөйлесуі. Бұл — айтылмайтын сөздердің кеңістігі. Сахнадағы кейіпкер бір сөйлем айтқанымен, оның ішінде басқа ой жүріп жатады. Көп жағдайда дәл осы ішкі монолог кейіпкердің шынайы табиғатын ашады.
Актер үшін ең қиын міндеттердің бірі — осы үнсіз мәтінді табу.
Өйткені сахнадағы пауза — бос уақыт емес. Үнсіздік — әрекетсіздік емес. Үнсіз сәттердің өзінде адам жаны тоқтаусыз қозғалыста болады.
Кнебель мектебі актерден әрбір әрекеттің ішкі логикасын іздеуді талап етеді:
Мен неге дәл қазір үндемедім?
Мен нені жасырып тұрмын?
Айтылмаған сөз қандай күшке ие?
«Пайым» — режиссерлік ойлаудың өзегі
Театрда мәтінді оқу жеткіліксіз. Оны пайымдау қажет.
Пайым — драматургиялық материалды интеллектуалдық және эмоционалдық тұрғыдан терең түсіну процесі. Режиссер пьесаны жай қабылдамайды, ол онымен пікірталасқа түседі.
Кнебельдің басты ерекшелігі — ол режиссерлік тәрбиені алғашқылардың бірі болып теориялық тұрғыдан жүйелеуге тырысты. Оның еңбегі, ең алдымен, болашақ режиссерлерді тәрбиелеу тәжірибесін түсіну мен жалпылауға бағытталды.
Ол режиссерді тек қойылым ұйымдастырушы емес, ойшыл тұлға ретінде қарастырды. Өйткені режиссердің міндеті — пьесаны қою ғана емес, оның астарындағы адамдық, философиялық, тарихи энергияны табу.
Ұсынылған жағдайлар шеңбері мен драматургия
Кнебель мектебіндегі маңызды ұғымдардың бірі — «ұсынылған жағдайлар шеңбері» (круги предлагаемых обстоятельств).
Бұл — кейіпкер өмір сүретін әлемнің толық құрылымы:
тарихи уақыт;
әлеуметтік орта;
тұрмыс;
психологиялық жағдай;
жасырын конфликтілер.
Кейіпкерді түсіну үшін оның өмір сүретін кеңістігін толық тану қажет. Өйткені адам ешқашан вакуумда өмір сүрмейді — оны уақыт, қоғам, орта қалыптастырады.
Драматургияны талдау осы шеңберлерді танудан басталады. Режиссер пьесадағы оқиғаны ғана емес, көрінбейтін өмірді де көруі тиіс.
Бүгінгі театрда кейде визуал мен эффект мазмұннан озып кетеді. Бірақ ұлы театр әрдайым адамның ішкі әлемін зерттеуден туған. Сондықтан «екінші жоспар», «ішкі монолог» және «пайым» — актер мен режиссер үшін жай кәсіби терминдер емес, сахналық ақиқатқа бастайтын негізгі жолдар.