ЮНГ АРХЕТИПТЕРІ – сахнадағы ұжымдық бейсананың тілі
Театр кейіпкерлері неге бізге таныс болып көрінеді? Неліктен кейбір образдар ғасырлар өтсе де адам жанына әсер етуді тоқтатпайды? Бұл жазбада театр өнері Карл Юнгтің архетиптер теориясымен байланыстырылып, сахнаның ұжымдық бейсанамен байланысы талданады.
Карл Юнг адам жанының тереңінде ұжымдық бейсана өмір сүретінін айтқан. Ол — адамзаттың ғасырлар бойы жинаған қорқынышы, сенімі, арманы, сағынышы мен жарасының көрінбейтін қоймасы. Сол бейсананың ішінде архетиптер өмір сүреді: Ана, Жиһангер, Көлеңке, Дана қарт, Құрбан, Құтқарушы...
Театр — дәл осы архетиптердің тірілетін орны.
Сондықтан сахнадағы кейбір кейіпкерлер бізге бұрыннан таныс сияқты әсер береді. Біз оларды алғаш көріп тұрсақ та, жанымыз бірден қабылдайды. Себебі көрермен кейіпкерді ақылмен емес, бейсанамен таниды.
Дон Кихот — Жиһангер архетипі.
Гамлет — Күмән архетипі.
Макбет — Билікке аш Көлеңке.
Король Лир — Құлаған Әке.
Ал қазақ сахнасындағы Қозы мен Баян — мәңгілік құрбандық пен махаббат архетиптері.
Архетиптердің күші — олардың мәңгілігінде. Уақыт өзгереді, қоғам өзгереді, бірақ адамның ішкі құрылымы аса өзгермейді. Сол себепті көне трагедиялар бүгін де жанымызды ауыртады.
Нағыз актер рөлді ойнамайды — архетипті оятады.
Сахнада актердің бойынан кенет бізге түсініксіз ауырлық, қорқыныш немесе жылылық сезілсе, ол техниканың емес, архетиптің әсері. Кейде көрермен не үшін жылағанын өзі де түсінбейді. Өйткені сахна оның жеке тәжірибесіне емес, адамзаттың ортақ жадында жатқан жараға тиіп кеткен болады.
Театрдың құпиясы да осында.
Режиссер кейіпкерді әлеуметтік образ ретінде ғана емес, архетип ретінде көре бастағанда спектакльдің кеңістігі өзгереді. Ол енді тұрмыстық оқиғадан биік көтеріліп, мифологиялық санаға өтеді. Сол сәтте сахнадағы әрекет уақытқа бағынбайтын күйге енеді.
Қазақ театрындағы ең үлкен мәселелердің бірі — архетиптік ойлаудың әлсіреуі. Біз кейде кейіпкердің сыртқы мінезін дәл табамыз, бірақ оның мифологиялық өзегіне үңіле бермейміз. Соның салдарынан спектакль форма ретінде әдемі болғанымен, жан тереңіне жетпей қалады.
Өйткені көрермен оқиғаны емес, архетипті іздейді.
Театр — адамның өз көлеңкесімен кездесетін жері. Сондықтан сахна қауіпті. Кейіпкердің тағдыры арқылы көрермен өз ішіндегі қорқынышты, әлсіздікті, сағынышты көреді. Кейде адам театрдан кейін ұзақ үнсіз жүреді. Бұл — спектакльдің әсері емес, бейсананың қозғалғаны.
Сахнадағы ұлы образдар ешқашан өлмейді. Себебі архетип өлмейді.
Театрдың мәңгілігі де — осында.