Аристотельдің үш актілі құрылымы: драматургияның мәңгілік формуласы

Театр мен кино өнеріндегі ең маңызды сұрақтардың бірі — көрерменді оқиғаға қалай сендіруге болады? Осы сұраққа адамзат екі мың жылдан астам уақыт бұрын жауап іздей бастаған. Сол жауаптың ең ықпалды үлгісін ежелгі грек ойшылы Аристотель өзінің «Поэтика» атты еңбегінде ұсынды.

Аристотель драмалық шығарманың табиғатын зерттей отырып, кез келген оқиға үш негізгі бөлімнен тұруы керек екенін айтады: басталу, орта және аяқталу. Кейін бұл жүйе «үш актілі құрылым» деген атаумен әлемдік драматургияның негізгі формасына айналды.

Бірінші акт — басталу (Протазис / Экспозиция)

Бұл бөлімде:

кейіпкерлер таныстырылады,

оқиға өтетін орта көрсетіледі,

негізгі конфликтінің алғашқы белгісі пайда болады.

Көрермен дәл осы жерде шығарманың ішкі әлеміне енеді. Сондықтан бірінші актінің міндеті — сендіру.

Аристотель үшін басталу дегеніміз — өзінен бұрын ештеңе талап етпейтін, бірақ кейінгі оқиғалардың тууына себеп болатын нүкте.

Екінші акт — орта (Эпитазис / Конфронтация)

Бұл — драманың жүрегі.

Мұнда:

қақтығыс күшейеді,

кейіпкер түрлі кедергілерге тап болады,

оқиға шиеленісе түседі.

Аристотель драманың басты күші әрекетте деп санаған. Яғни, шығармада жай суреттеу емес, адамның тағдырын өзгертетін әрекет болуы қажет.

Екінші акт көрерменді эмоционалды түрде оқиғаға байлап қояды. Себебі дәл осы жерде адам өзінің әлсіздігімен, қорқынышымен және таңдауларымен бетпе-бет келеді.

Үшінші акт — аяқталу (Катастрофа / Развязка)

Бұл бөлімде:

қақтығыс шешіледі,

оқиға шарықтау шегіне жетеді,

кейіпкер тағдыры анықталады.

Аристотель үшін аяқталу — жай ғана финал емес. Ол бүкіл оқиғаның логикалық нәтижесі болуы керек.

Нағыз драматургия көрерменге тек оқиғаның аяқталғанын емес, адамның өзгергенін сездіреді.

Үш актілі құрылымның негізгі принциптері

Тұтастық

Аристотель шығарманың ішкі бірлігіне ерекше мән берген. Әрбір оқиға алдыңғы әрекеттен туындап, келесі әрекетке жол ашуы керек.

Әрекет

Драма — әрекет өнері.

Кейіпкердің тағдырын өзгертпейтін сөз бен көрініс драматургияны әлсіретеді.
 

Қақтығыс

Кез келген мықты шығармада адам белгілі бір мақсатқа ұмтылады. Бірақ сол жолда кедергілерге кездеседі. Дәл осы күрес көрерменді оқиғаға эмоционалды түрде байланыстырады.

Аристотель ұсынған үш актілі құрылым ғасырлар өтсе де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Бүгінгі театр мен киноның басым бөлігі осы модельге сүйеніп жасалады.

Өйткені адам табиғаты өзгерген жоқ:

біз әлі де қақтығысты көреміз,

таңдау алдында қаламыз,

жеңіліп, қайта тұрамыз,

өмірдің мәнін іздейміз.

Ал драматургияның міндеті — осы ішкі қозғалысты сахнада тірілту.