ОН ТӨРТІНШІ СӨЗ

Театртану һәм ғылым туралы бірер сөз

Адам баласы бір нәрсенің сырын білмекке талап қылғанда, әуелі соның түп негізін, бастау көзін сұрайды. Ғылым дегеніміз бір құбылыстың сырт көрінісін ғана тізіп шығу емес; оның неден һәм не үшін болғанын, қайсысы тұрақты, қайсысы өткінші екенін айырып, мәнін ажыратпақ. Аристотель айтқан: ғылым - заттың негізін, себеп-салдарын сұрап, мәнін аңдау.

Театр туралы да ой осылай басталмақ. Театрды танымақ үшін театртану керек, ал театртануды бастау үшін театр дегеннің не екенін білу керек. Бұл - біріне-бірі жақтаулас екі есік секілді: біреуін ашам десең, екіншісінің кілтін іздейсің. Театр жайындағы білімнің ежелгі шамы алғашында әлденеге жеткендей көрінгенімен, уақыт озған сайын көмескі тартып, жаңа дерек, жаңа құбылыс көбейгенде бұрынғы өлшем әлсірейді. Бұл - ғылым деген нәрсенің табиғи тынысы.

Еуропа елдерінде театр зерттеуін бір-ақ атаумен айтады: театр туралы ілім. Ал орыс жұрты «…знание» деп өзге өнерді атағанмен, театрды зерттеуді «…ведение» дейді. «Ведение» деген сөздің түбінде бақсы мен балгердің, ведун мен ведьманың ізі жатқандай. Демек, театртану бір жағынан ғылым жолы болса, екінші жағынан - тылсым есігіне жақын тұрған өнер. Өйткені театрдың өзі - адамның көз алдында болып жатса да, астары терең, кейде өзі де не екенін тап басқызбайтын ғажайып құбылыс.

Еуропаның театр жайындағы ойы талай ғасыр бойы Аристотельдің «Поэтикасымен» нәрленіп келді. Оның театр туралы айтқанына талайлар таласса да, театрды түсінудің негізгі өлшемін сол қалпында сақтап отыр. Бірақ еуропалық ежелгі ойда театр аттикалық трагедиядан ғана тұрмағаны анық: бізге жетпеген өзге «поэтикалар» бар, олардың үзік сөздері театрдың өрісі әлдеқайда кең болғанын аңғартады.

Бірақ театр жайындағы ой бір Еуропамен ғана шектелмейді. Шығыс елдерінде театр мүлде басқа жолмен өрледі. Онда театр өнер болып қана тұрмай, ауқымды рухани жүйенің бөлігіне айналды. Үнді жұртының «Натьяшастрасы» - будда дүниетанымының бір тарамы, қытайдың конфуцийлік һәм даостық көркем ойы да театрдан шет қалмаған. Мұнда «театр» дегенді өнер деп қана емес, адамның әлеммен, өзімен, басқамен қатынасын бейнелейтін ерекше рәсім деп түсіну керек. Бірақ шығыс театры жайындағы біліміміз әлі де кем. Оның даму жолы туралы да толық айта алмаймыз. Дегенмен жеткені - бізге бағалы.

Қазақ театры мен қазақ театртануы да осындай өткелдің үстінде тұр. Жүрер жолы бар, бірақ оның ізі толық даңғыл бола қойған жоқ. Театр жайында айту - бір басқа, ал театртану туралы айту - мүлде басқа. Театртанудың өзіне де ендігі жерде өзіне-өзі қарар, «мен кіммін» деп ойлар уақыты келген сияқты. Ғылымның қадірі — өзіне үңілуінде.

Біздің қазақта театр туралы ой бірден анық қалыптасқан жоқ. Театрды көрген жұрт бар, түсінген жұрт бар, бірақ оны ғылым өлшемімен саралаған жұрт аз. Себебі - театр танымы бізге де көп жолмен келген: бір жағымыз - Еуропаға жалғас, бір жағымыз - Шығысқа жақын. Осы екі өрістің арасы кең, әрі екеуі де өзімен бөлек бір әлем. Біздің театртану да осы екі дүниенің тоғысынан өз жолын іздеп келеді.

Біреудің ізімен жүру - жеңіл, бірақ ол жол сенікі болмайды. Театртануға кірісем деген жан, ең әуелі, өз жолын өзі табуға тиіс. Тарихты түгел қайталап шығу мүмкін емес, әрі шарт та емес. Ғалымның ісі - көптің арасынан негізін табу, маңыздысын айыру, бір-біріне жалғас түйінін көру. Шын ғылым сонымен басталмақ.

Қазақ театртануының бүгінгі ізденісі осы: театрды көптің даусынан емес, өз жүрегінің сәулесінен тани білу; өнерді құр өлшеммен емес, мәнімен ұғыну; театрды тамашаның ғана емес, адамдық болмыстың көрінісі деп білу. Ғылым да солай жасалады: ақиқатты іздеу - біреудің айтқанын қайталау емес, өзіңнің табуың.

Театр жайлы ой неғұрлым тереңдеген сайын, біз бір нәрсеге анық жетеміз: театр - адам жанының айнасы, ал театртану - сол айнадағы сәулені танымақ болған жүректің талпынысы.