ОН ҮШІНШІ СӨЗ

Лепіріп сөйлеу – романтизм, пафос – биіктік, көз жасы – шеберлік деп қабылданған кезде театрда эмоция емес, эмоцияның декорациясы ғана қалды. Сезімнің шынайылығы емес, сыртқы эффекті маңызды бола бастады. Жанды толқытар шын шеберлік – енді тек көзді жасқа батырумен өлшенетін болды. Ал театрда шынайы эмоция – көздің жасында емес, үнсіздікте де, ішкі дірілде де, иықтағы ауыр тыныста да болатынын ұмыттық.Біз кейде «көрермен жылады» десе – жақсы, «күлді» десе – жетістік деп ойлаймыз. Ал шын мәнінде көрермен ойланып қалса ше? Ештеңе демей, үнсіз кеткен болса ше? Бұл – әсер болмағаны емес, әсердің ішке кеткені. Театрдың басты мақсаты – әсер қалдыру ғана емес, із қалдыру. Ол із – адамды іштен сілкіндіретін терең толғаныс. Ол – кейде тілмен емес, тылсыммен сезілетін күй.Эмоция – көркем құрал, бірақ ол мақсат емес. Ол ішкі ақиқаттың сыртқы көрінісі ғана. Егер актердің эмоциясы – шындықтан емес, тек рөл талабынан туса, ол көрерменді сендірмейді. Өйткені бүгінгі көрермен – алданғысы келмейтін көрермен. Ол сахнадағы өтірікті, арзан әсерқұмарлықты бірден сезеді. Ал шындық – сезімнің көлемінде емес, тереңдігінде.Себебі сахнадағы ең үлкен драма – адамның өзімен күресі. Ал ол күрес – әрдайым даңғаза емес, көбіне – тылсым. Жанның тылсым қозғалысы. Сол қозғалысты көрсете алған суреткер ғана – көрерменнің жүрегіне жетеді. Ал театрдың мақсаты – дәл сол жүрекке жету.Классикалық образды «биік» етіп көрсету керек деген ұстаным – көп актер мен режиссердің қолын байлап, жанды адамды – мүсінге, тірі сезімді – ескерткішке айналдырды. Біз образды «қасиетті» деп қабылдаймыз да, оны өмірден бөліп, шындықтан алыстатып қоямыз. Осылайша сахнада тірі кейіпкер емес, салтанатты позада қатып қалған бейне пайда болады. Бұл көрерменмен арадағы ең басты көпір – шынайылықты бұзады.Классика – биік тақта емес, тірі адам туралы шығарма.Образды тым “биіктеткенде” біз оны көрерменнен алыстатып аламыз. Ал нағыз өнер – алыстату емес, жақындату. Тіпті Пушкин, Шекспир, Абай сынды тұлғалардың өзі – ең алдымен тірі адам. Олардың образын “түсіріп” емес, “тірілтіп” көрсету керек. Сонда ғана классика – музейдегі жәдігер емес, бүгінмен сөйлесетін тірі өнерге айналады.

Көптеген классикалық спектакльдерге баға бергенде мынадай тіркестер жиі қолданылады: «Шекспирді дұрыс түсінген», «Островскийдің ішкі иірімін аша білді», «Гольдонидің нағыз табиғатын көрсеткен», немесе керісінше: «дұрыс ашпаған», «теріс түсінген»…Мұндай баға – автордың жазғанына “тура мағынада адал болу” деген ойдан туындайды. Бірақ классиканы түсіну деген – оны сөзбе-сөз қайталау емес, оның рухын, өзегін бүгінгі сана арқылы қайта сөйлету. Себебі Шекспир де, Островский де – өз заманының перзенті. Ал біз – өз уақытымыздың адамымыз. Екі арада ғасырлар, көзқарастар, құндылықтар ауысты. Ендеше «дұрыс түсінді ме, жоқ па?» деп кесіп айту үстірт баға.Классикалық шығарма – біржола жабылған кітап емес, әр дәуір оқырманы жаңаша ашып отыратын күрделі мәтін. Бір дәуір оны махаббат туралы десе, екінші дәуір – билік туралы, үшінші дәуір – жалғыздық пен шындық туралы оқуы мүмкін. Бұл оның байлығы. Ал «дұрыс ашу» деген ұғым сол байлықты шектеу болып кетпей ме?Шын мәнінде сұрақ басқаша қойылуы керек: бұл спектакль бүгінгі көрерменмен қалай сөйлесті? Қандай жаңа мағына тудырды? Көрерменге не айтты, нені сезіндірді? Осы сұрақтар ғана классиканы тірі әрі өзекті күйде ұстайды. Әйтпесе біз классиканы «қасиетті» деп жариялап, оған тіл бітіре алмай, тек сыртынан табынып өтеміз.Осындай бағалау шығармашылық шындықты емес, автор туралы стереотипті түсінікті бекітеді. Бұл тәсіл – шығарманы ашуға емес, оны “қате ашпаудан” сақтануға негізделеді. Нәтижесінде, режиссер де, актер де автордың идеясын іздеп емес, оның “беделіне зиян келтірмей” жұмыс істеуге тырысады. Бұл – өнердің еркіндігін шектейтін, классиканы тірідей ескерткішке айналдыратын ұстаным.Стереотипке айналған бағалар – «Мольер жеңіл комедия жазған», «Гоголь – гротеск шебері», «Әуезов – тек эпикалық кеңдікке құрылған» деген секілді — туындының көркем кеңістігін тарылтады. Сөйтіп, автор шығармашылығының ішкі күрделі иірімдері ашылмай қалады.Классика – құрметтеуді емес, қайта түсінуді қажет етеді. Ол әр дәуірде жаңаша оқылуы тиіс.Сондықтан да классиканы тірі тұлға ретінде қабылдау керек: ол тек қалай жазды? деген емес, неге жазды?, егер бүгін өмір сүрсе, не айтар еді? деген сұрақтармен жұмыс істеуді талап етеді.

Мольерді “дұрыс” түсіну – ол не?Шекспирді “дұрыс” ашу деген – Гамлетті сөзбен сөйлету ме, әрекетпен бе, әлде үнсіздігімен бе?Нәтижесінде не болды?Нәтижесінде, біз классиканы түсіну емес, ол туралы «дұрыс» сөйлеуді үйрендік.

Біз авторды тыңдау емес, ол туралы қалыптасқан пікірді қайталауды меңгердік.

Біз кейіпкердің жанын көру емес, оның сыртқы пішінін мінсіз орындауға тырыстық.Классика тірі диалог болудың орнына, қасиетті ритуалға айналды.

Кейіпкерлер – тірі адамдар емес, ескерткіш мүсіндерге ұқсап кетті.

Ал шын өнер – ескерткіш салу емес, жанды ояту еді ғой…Нәтижесінде шығармашылық еркіндік шектелді.

«Режиссер – интерпретатор» емес, «түсінуші» ғана болды. Актер – өмірден емес, әдебиет оқулығынан сөйлейтін адамға айналды. Классиканы «дұрыс түсіну» – бұл дайын қалыпқа сыйғызу емес,

оны бүгінгі сана арқылы қайта ойлау.Классиканы «дұрыс түсіну» деген –

оның мәтінін бұлжытпай орындау емес,

оның өзегін сезіну.Ал оны бір ғана формамен өлшеу – классикаға жасалған опасыздық. Классиканы қою – авторды «ашу» емес, оның көмегімен бүгінгі адамды ашу.«Классикалық туындының дайын шешімі бар» деген түсінік –

театрды тірі ізденістен, шығармашылық тәуекелден,

рухани еркіндіктен айырады.Бұл түсінік:

– режиссерді зерттеушіден еліктеушіге,

– актерді ойлаушыдан орындаушыға,

– спектакльді жаңалықтан қалыпқа айналдырады.Көп жағдайда бізде классикалық туындыны қою – конверт ашу секілді елестетіледі. Яғни, бір “дұрыс” шешімі бар, ол шешім сыншылар мен репертуарлық комитеттің “қолында”, ал режиссер мен актерлер соған жетуі керек. Жетсе – жарады, жетпесе – “қате түсінген”.Бұл көзқарас – шығармашылық процесті рұқсат етілген және тыйым салынған әрекеттерге бөліп тастайды. Классиканы сахналағанда: Бір ғана “дұрыс шешім” болмайтынын түсіну керек.Классика – есеп емес, жауабы дайын емес.Оны қайталау – өлтіру, сөйлету – тірілту.Бір ғана “дұрыс шешім” жоқ, тек әр дәуірдің өз шешімі бар.Классика – формула емес, сұхбат.Егер шешім жалғыз болса – классика баяғыда-ақ ескірген болар еді.Әр заман, әр режиссер өз интерпретациясын ұсынуға құқылы.Классика – соны көтере алатын биік.

Классиканы «қалай қою керек?» деген сұраққа еш уақытта «міне, осылай қою керек!» деп жауап айтылмақ емес. Өйткені классика – уақыттан биік тұрған туынды, ал сахна – уақытқа бағынышты өнер. Екеуінің табиғаты екі бөлек. Классика мәңгіліктің үні болса, сахна – бүгіннің тілі. Сол себепті классиканы сахнаға әкелгенде біз кейіпкерді «қалай сөйлету керек, бүгінгідей ме, әлде баяғы заманның үнімен бе?» деген форманың шырмауына түсіп қалмауымыз керек. Өйткені өнердің шындығы формада емес, мазмұнда, уақыттың киімінде емес, адамның жүрегінде жатыр.Кейіпкер жылап-сықтамаса да – терең қайғыруы мүмкін. Айғайға баспаса да – ашулануы мүмкін. Сөзге жүгінбесе де – бір ғана көзқараспен бар сырын аңғарта алуы мүмкін. Өйткені адамның шын күйі әрқашан да сыртқы қимылмен өлшенбейді. Ішкі діріл кейде тілден де, әрекеттен де терең сөйлейді. Өнер дегеніміз – сол көзге ілінбеген күйді, көңіл түбіндегі сырды таныта білу.Ал актер осыны көрсету үшін – алдымен өзі адам болуы керек. Өзі адам болмағанның өнері де адамдықты таныта алмайды. Себебі сахнадағы шындық – өмірден бөлінбейді. Өмірде көрмегенді сахнада көрсете алмайсың. Іштей түймегенді сырттай бейнелей алмайсың. Өнер иесі ең әуелі тіршіліктің сынын көрген, қуанышын да, қасіретін де сезген жан болуы керек. Сонда ғана ол кейіпкердің ішкі сырын шынайы жеткізе алады. Бірақ осы жолдың өзі – ешқашан тәмам болмайды. Өнер адамы үнемі ізденіп, үнемі үйреніп отыруы тиіс. Өйткені адамды түсіну – таусылмайтын ғылым. Сондықтан актер – өмір бойы шәкірт. Шәкірт болып қалған сайын ғана – ол шын суреткер бола алады.Сондықтан да, классиканы «қалай қою керек?» деген сұрақтан бұрын: «Неге және не үшін қоямыз?» деген сауал алдыңғы қатарға шығуы керек.Егер біз классиканы тек атақ үшін, есеп үшін, репертуарды толтыру үшін қоятын болсақ – ол өнер емес, рәсім ғана болып қалады. Ал егер біз оны бүгінгі қоғамға не айтады, бүгінгі адамға қандай ой салады, қандай сұрақ тудырады деген ниетпен қойсақ – онда классика тіріледі.Себебі классикалық туынды – өлмеген, ол бізді күтіп тұрған даналық.

«Қалай?» деген – шеберлік, «неге?» деген – шындық. Шеберлік – адамды таңғалдырады, шындық – толғандырады. Нағыз театр – осы екеуін тоғыстыра алған кезде ғана сахнаға шығады.Классика – қатып қалған мәтін емес, қайта-қайта жаңарып, тіріленіп отыратын идея. Оны сахнаға алып шығу – жай ғана «қою» емес, сөйлету, түйсіндіру, өзектендіру. Өйткені классика – өзі өлмеген дүние, тек бізден дем күтеді. Ол біздің дауысымызбен сөйлегенде ғана естіледі, біздің жанымызбен қозғалғанда ғана сезіледі.Бірақ бізде бұл міндет көбіне шартты тәсілдермен, дайын штамптармен ғана орындалып келеді. Себебі актердің бір бөлігі әлі күнге дейін «былай ойнау керек» деген шаблоннан шыға алмай жүр. Режиссердің бір бөлігі классиканы бүгінгі заманмен қалай сөйлестірудің жолын нақты таппаған. Сыншының бір бөлігі әлі күнге дейін: «дұрыс ойнады – дұрыс ойнамады» деген жұтаң бағадан аса алмай отыр.Классиканы қою – музейде тұрған құнды жәдігерді шыны астына салып қою емес. Классиканы қою – сол жәдігерді тірілтіп, оны бүгінгі көрерменмен тілдестіру. Егер біз классиканы музейдің тас мүсініне айналдырсақ – ол бізге жауап бермейді. Ал егер біз оны жүрекпен сөйлетсек – ол біздің уақытымызға үн қосады.Классиканы қою – диалог. Ол – үш уақыттың арасында жүретін күрделі әңгіме.

Біріншісі – классика жазылған уақыт. Ол – сол дәуірдің тынысы, сол заманның ойы мен күйі.

Екіншісі – қойылым жасалып жатқан бүгінгі уақыт. Бұл – режиссер мен актердің жанды ойы, олардың қазіргі қоғамға айтқысы келген сөзі.

Үшіншісі – көрерменнің қабылдайтын уақыты. Ол – бүгінгі адамның сезімі мен санасы арқылы тірілетін шындық.Міне, осы үш уақыт бір-бірімен сөйлескенде ғана классика сахнада шынайы өмір сүре алады. Егер біреуі үндемей қалса, екеуі мылқау тартады. Тек бәрінің дауысы естілгенде ғана туынды тірі болады.Классика – өткеннің сөзі ғана емес, бүгіннің сұрағы мен ертеңнің жауабы. Сахнадағы классика – уақыттар арасындағы көпір. Оны салу үшін суреткер – тарихты да, бүгінді де, адамды да қатар ойлауы шарт.Тек оқиға желісін сахнаға шығару – «классика қойдым» деуге аздық етеді. Бірақ біз көбіне оны «құдай сөзіндей» қабылдап келдік.«Мәнсіз классика – мүсінге айналады, мәнді классика – адамға айналады». Классика – бір «құдай сөзіндей» қабылданып кеткен. Шекспирді өзгертсең – күнә, Мольерді бейімдесең – қателік, Островскийді еркін сөйлетсең – құрметсіздік Гогольге жаңаша көзқараспен қарасаң – арсыздық. Осы бір сірескен қатып қалғандық бізді батыл қадамнан тежейді. Мысалы, Шекспирдің «Ричард III»-і — билік пен арсыздық туралы трагедия. Ол бүгінгі билік туралы да сөйлей алады. Оған тек батыл көзқарас қажет.

Өнерде форма мен мазмұнның орнын ауыстырып алудан асқан қателік жоқ. Өйткені формадан мазмұн тумайды. Керісінше, мазмұннан форма туады. Егер ішкі өзек болса – оған лайық киім табылады. Ал өзек жоқ болса – ең әдемі киім де бос қаңқаға ғана жарасады.Кейде біз өз уақытымыздағы әділетсіздікті ашық айта алмай жатамыз. Бірақ классиктің шығармасынан сол әділетсіздіктің сұлбасын көріп, соны түсінеміз, тебіренеміз. Демек, ол шығармалар тек архив үшін емес, бүгінгі сана үшін де тірі. Сондықтан да біздің классикаға қайта-қайта оралуымыздың бір себебі — ондағы шындық бүгін де өзгерген жоқ. Тек оның декорациясы мен бейнесі ғана жаңарған.Бүгінде біз сол классиктердің шығармасын сахнаға шығарамыз, бірақ олардың «сол дәуірге арналған» формасын көшіреміз де, мазмұнын түсінуден қалып жатамыз. Мәселе – оны «сақтап қалуда» емес. Мәселе – оны «сөйлетуде». Себебі сақталған нәрсе – музейде тұрады, ал сөйлеген нәрсе – сахнада тіріледі.Мәселе оны «сақтап қалуда» емес, «сөйлетуде». Классика – әулие сөз емес, адам сөзі. Ол бүгінгі адаммен «тіл табысуы» керек. Егер біз классиканы бүгінгі адамға қатысы бар тірі сөз, тірі оқиға ете алмасақ, онда ол сахнада емес, сөреде ғана өмір сүреді.