ЕКІНШІ СӨЗ

Университет қабырғасында жүргенде бір сөзді жиі естуші едік: «Шетелден режиссер шақыру керек, тәжірибе алмасу керек» деп. Бұны айтып жүргендердің бәрі білгіш еді дей алмаймыз, бірақ ол сөздің астарында шындық бар еді. Егер бұл сөз құр дақпырт болса, Әшірбек Сығай «Қазақ режиссурасы қашан қыр асады?» деп күйіп-пісер ме еді? Мақала жазар ма еді? Жазды. Өйткені жүрегі ауырды. Ұлты үшін уайымдады.

Біз де кейін ұғындық. Жас едік. Бастағы ой бұлыңғыр, жүректегі алаң беймәлім болатын. Іздендік. Сараладық. Түйгеніміз – дамимын деген ел өнерін де, өнерпазын да тәрбиелеуі керек екен. Елге шетелден режиссер шақырдық. Әр келген адам – бір мектеп. Әр спектакль – бір сабақ. Түсіндік: өнер – өз ішінде қайнағанмен, сыртпен де танысып, танытып тұрмаса, өспейді екен.

2014–2015 жылдары «Сахнадан сәлем» театр фестивалінде литвалық Йонас Вайткустың режиссерлік қолтаңбасымен таныса бастадық. 2016 жылы Сергей Потаповты шақырдық. «Шие бағын» қойды. Чеховтың емес, қазақтың «Шие бағы» болды. Раневская – қазақ. Парижден оралған қыз. Кейіпкерлер – түгел қазақша. Бұл – ерсі емес. Бұл – ерлік. Чехов — әлемдік драматург. Оның шығармашылығын әр ұлт өзіне икемдей алады. Еуропада да, Жапонияда да солай жасайды. Жапондар тіпті кез келген авторды өздерінше сөйлетіп, «жапондандырып» жібереді – Шекспир болсын, Достоевский болсын.

Ал біздің қазақ өнері ше? Неге біз де солай жасамасқа? Халқымыздың тарихы да, өнері де, танымы да – соған лайық. Біз неге сөйтпейміз?

Сол жылы Айрат Абушахманов та келген, айтпақшы, Қаллекиде «Жұт» деген спектакль қойған. 2019 жылы Барзу келді. «Ләйлі-Мәжнүнді» қойды. Араб жыры, қазақ сахнасы, тәжік режиссурасы – үш түрлі әлем бір спектакльге сыйды. Қойылымда Ләйлі – дүние. Мәжнүн – дұға. Бұл – махаббат емес, бұл – тазару. Бұл – сөз емес, үн. Шартты емес – шынайы. Айқай емес – сыр.

Бірақ біздің жас режиссерлер қайда? Қашан үлкен сахнаға шығады? 2016 жылы Жұлдызбек пен Фархатқа ертегі тапсырдық. Неге? Білмеймін. Әйтеуір, спектакль қоюға келіп, сказка қоюға мәжбүр болды. Жә. Уақыт дейтін патша бар емес пе?! Кейін Фархат «Алтайдан ауған елді» қойды. Жұлдызбек – «Бопай ханымды». Сахна тілі – біртіндеп өз үнін таба бастады.

2022 жылы Мәскеуде оқыған қазақтар келді. Өзіміздің Әлібек пен Гүлназ. Дон Кихот пен Баян. Бұл — үміт. Бұл — ізденіс.

Бірақ бәрі тамаша десек, жалған болар. Қазір сахнада жаңалық бар, жаңғырық бар, бірақ жауапсыздық та жетіп-артылады. Біреулер – өзін туады, біреулер – өзгені көшіріп жүр. Біреулер – жүрекпен сөйлейді, біреулер – форма қуалап, мазмұннан ада.

Сценография, пластика, концепция, манифест – бәрі бар. Бірақ бәрі бар жерде адам жоқ. Адамның ішкі күйзелісі сахнада көрінбесе, ол өнер емес – әрекет. Адамның жан дертін ашпасақ, жарықпен жаулап, сөзбен бояп не болады? Театр – көзің көрмейтін, қолыңмен ұстай алмайтын құбылысты сезінуге шақырады. Қараңғы залда отырған көрерменнің жанында не болып жатқанын білмейсің. Бірақ сахнадан бір сөз, бір үн, бір дем тигенде, әлгі көрермен шымыр ете қалса, ендеше өнердің әсері сол болмақ.

Бүгінгі режиссерлердің көбі – өз жарасын сахнада емдеп жүр. Бірақ сахна – тек жара ашатын емес, емдейтін де орын. Жеке қайғы – ортақ қайғыға айналмаса, өнер кімге керек?

Сол себепті бүгінгі қазақ режиссурасы – қым-қиғаш жолда, бірақ бағыты дұрыс пойыз. Бұл пойызды жылжытар – парасат, тоқтатар – мақтан, жолдан шығарар – жалған форма. Режиссер – заман тіліне айналмаса, сахна – сырлас алаңға айналмаса, көрермен – кешірмейді.

Мазмұн форманы тудырса етті. Форма мазмұнды тудырмаса етті.

Ендеше, режиссер – өзегін тапсын. Өзегінде ел бар ма, тарих бар ма, халық бар ма – соны ойласын. Сонда ғана театр – ем болады. Сонда ғана өнер – өмірге жақындайды. Сонда ғана сахна – шындықтың сәулесі болады.