Әуезовтің «Алуасы»: өз режиссерін күткен шығарма

«Алуа»: сахнасын күткен пьеса

Драматургия — әдебиеттің ең күрделі, ең құпия жанрларының бірі. Оны игеру — тек жазу шеберлігін ғана емес, сахнаның ішкі заңдылықтарын, көрермен психологиясын, әрекет пен үнсіздіктің тепе-теңдігін терең түсінуді талап етеді.

Хош, нағыз профессионал драма жазғыштардың саны бізде де, өзге ұлттарда да көп емес. Оның себебі де түсінікті. Тек драматургиямен айналысу — қаламгерді материалдық тұрғыдан да, рухани тұрғыдан да сынаққа салады. Бұл жанрдың қиындығына төтеп берген адам ғана оның тұңғиығына бойлай алады. Оның үстіне, драматургияның өзіндік заңдылықтарын білмей, сахналық жүйені түсінбей жазу — дилетанттықтың белгісі. Ал бұл заңдылықтарды игеру Мольер мен Шиллердің өзіне де оңайға соқпаған.

Осындай күрделі өнердің биігінде тұрған тұлғалардың бірі — Мұхтар Әуезов.

Қазақ әдебиетінің классигі, ұлттық драматургияның негізін қалаған ұлы суреткердің есімі мен еңбегін қазақ қоғамының рухани өмірінен бөліп қарау мүмкін емес. ХХ ғасырдың 20-жылдарынан бастап-ақ ол қазақ театры мен драматургиясының қалыптасуына тікелей араласып, оның бағыт-бағдарын айқындаған тұлға болды.

Әуезов — тек жазушы емес, ол — сахнаның табиғатын терең түсінген драматург, ұлттық театрдың жанашыры, өнердің стратегы еді.

Ол өз пьесаларының сахналық тағдырына бейжай қарамаған. Көптеген туындыларының премьерасына қатысып, олардың көркемдік шешіміне араласқан. Соның нәтижесінде «Еңлік – Кебек», «Қарагөз», «Айман – Шолпан», «Қобыланды», «Абай» сынды шығармалар қазақ театрының алтын қорына енді.

Алайда оның барлық пьесасының сахналық ғұмыры бірдей сәтті бола қойған жоқ.

Солардың бірі — «Алуа».

1953 жылы жазылған бұл пьеса ұзақ уақыт бойы көрерменге жол тартпай, сахналық шешімін таппай келді. Кезінде Мұхтар Әуезов атындағы академиялық драма театры да бұл шығарманы қолға алып көргенімен, белгісіз себептермен толық жүзеге аспай қалған.

Содан бері «Алуа» — өз театры мен өз режиссерін күткен, сахналық кілті табылмаған, уақыты жетпеген шығарма күйінде қалып қойды.

Бұл пьесаның ерекшелігі — оның табиғатында.

«Алуа» — Әуезовтің кеңінен танылған эпостық немесе тарихи-өмірбаяндық шығармаларынан өзгеше. Мұнда «Абай» немесе «Еңлік – Кебектегідей» кең тыныс, эпикалық серпін емес, ішкі психология, адам болмысының терең қатпарлары алдыңғы қатарға шығады.

Яғни бұл —сыртқы әрекеттен гөрі ішкі драматизмге құрылған, көркемдік-эстетикалық қуаты бөлек, оқшау тұрған туынды.

Бұл — өз уақыты келмеген шығарма. Өз режиссерін әлі күтіп жүрген дүние. Қазақ сахнасының ашылмаған құпияларының бірі.

Бәлкім, бүгінгі театр кеңістігі, жаңа режиссерлік ізденістер, жаңа көрермен — осы пьесаның сахналық ғұмырын бастайтын уақыт шығар.

Дереккөз:
Әшірбек Сығай. «Толғам».